पोखरा नजिकैको एउटा सुन्दर तर गरिबीले पिल्सिएको गाउँ। त्यही गाउँको २३ वर्षे तन्नेरी हो— अर्जुन गुरुङ। अर्जुनको परिवारसँग थोरै मात्रै उब्जनी हुने पाखो बारी थियो, जसले उनीहरूलाई वर्षभरि खान पुग्दैनथ्यो। उनका बाबुले आफ्नो जवानी मलेसियाको तातो घाममा सिध्याएका थिए, तर फर्किंदा धन होइन, दमको रोग लिएर आएका थिए। बहिनी भर्खरै स्कुल पढ्दै थिइन्। गाउँमा जमिन केही मुखिया र साहुकारहरूको मुठीमा थियो भने रोजगारी दिने उद्योगधन्दाको नामोनिसान थिएन। आफ्नो श्रम बेच्न विदेश जानुको अर्को कुनै विकल्प अर्जुनले देखेन। अन्त्यमा, गाउँकै साहुसँग चर्को ब्याजमा दुई लाख रुपैयाँ ऋण काढेर अर्जुनले खाडीको बाटो समात्यो।
काठमाडौँको म्यानपावर एजेन्टले अर्जुनलाई मीठा सपना बाँडेको थियो— “दुबईमा त सिसाको घरमा बसेर काम गर्ने हो, तलब राम्रो छ, ओभरटाइम पनि पाइन्छ।” तर वास्तविकता निकै फरक थियो। एजेन्टलाई ऋण काढेको दुई लाख बुझाएपछि अर्जुनले एउटा यस्तो कागजमा ल्याप्चे लगायो, जसमा लेखिएको कुरा उसले पढ्नसम्म जान्दैनथ्यो। यो केवल एउटा यात्राको सुरुवात थिएन, यो त नेपाली श्रम बजारबाट विश्व पूँजीवादको बजारमा अर्जुन एउटा सस्तो ‘वस्तु’का रूपमा बेचिनु थियो। म्यानपावर एजेन्टहरू एउटा मान्छेको श्रम बेच्ने बिचौलिया मात्र थिए।
दुबईको विमानस्थलमा ओर्लिनेबित्तिकै अर्जुनको राहदानी (पासपोर्ट) कम्पनीका मान्छेले खोसे। उसलाई एउटा सानो र उकुसमुकुस हुने क्याम्पको कोठामा पुर्याइयो, जहाँ पहिले नै ८ जना मजदुर कोचाकोच गरेर बसिरहेका थिए। तेलको धनी देश यूएईको चम्किलो विकास र ठूला निर्माण परियोजनाहरूको जगमा एसियाबाट ल्याइएका अर्जुनजस्ता सस्तो र फ्याँक्न मिल्ने (Disposable) मजदुरहरूको पसिना लतपतिएको छ भन्ने कुरा उसले विस्तारै बुझ्दै गयो। नाफा कमाउनकै लागि पूँजीवादलाई सस्तो श्रमको आवश्यकता पर्छ भन्ने जिउँदो उदाहरण ऊ आफैँ बनेको थियो।
अब अर्जुनको जिन्दगी एउटा मेसिनजस्तो बन्यो। बिहान ४:३० बजे उठ्नु, बसमा कोच्चिएर निर्माण स्थलमा पुग्नु, अनि ५० डिग्रीको उखरमाउलो घाममा गरुङ्गो फलाम र सिमेन्ट बोक्नु। रात परेपछि थकित शरीर लिएर ओछ्यानमा पल्टिँदै, परिवारसँग भिडियो कलमा कुरा गर्नु र साहुको ऋण तिर्न कति महिना लाग्छ भनेर औँला भाँच्नु नै उसको दैनिकी थियो। यहाँ उसले आफूलाई पूर्ण रूपमा ‘एक्लिएको’ महसुस गर्यो। जुन आलीशान महलहरू उसले आफ्नो रगत-पसिना बगाएर बनाउँदै थियो, त्यहाँ पाइला टेक्ने हैसियत उसको कहिल्यै हुने थिएन। कामको तरिकामा पूर्ण रूपमा सुपरभाइजरको नियन्त्रण थियो। आफ्ना व्यक्तिगत सपनाहरू केवल बाँच्ने संघर्षमा विलीन भएका थिए भने आफ्नो समाज र परिवारबाट ऊ हजारौँ माइल टाढा मरुभूमिमा एक्लो थियो।
नेपाल र यूएईबीचको यो आर्थिक सम्बन्ध निकै असमान थियो। नेपालले आफ्नो सबैभन्दा ऊर्जावान श्रम बाहिर पठाइरहेको थियो र रेमिट्यान्सको भरमा सास फेरिरहेको थियो। उता, यूएई त्यही सस्तो श्रम किनेर आफ्नो देशमा भौतिक संरचना र अथाह सम्पत्ति थुपारिरहेको थियो। अर्जुनजस्ता युवाहरूको पसिनाले नेपालको कमजोर अर्थतन्त्रलाई ढल्नबाट मात्रै जोगाएको थियो, तर देशको मुहार बदल्न सकेको थिएन।
एकदिन अर्जुनको जीवनमा एउटा भयानक घटना घट्यो। उनीसँगै काम गर्ने एउटा साथीको चर्को घाममा ‘हिटस्ट्रोक’ (लू) लागेर ज्यान गयो। तर कम्पनीलाई त्यसको खासै परवाह थिएन। थोरै क्षतिपूर्ति दिएर त्यो घटनालाई सामसुम पारियो र भोलिपल्टै मरेको मजदुरको ठाउँमा अर्को नयाँ अनुहार ल्याएर उभ्याइयो। नाफा मात्रै हेर्ने यो पूँजीवादी व्यवस्थामा मजदुरको ज्यानको कुनै मूल्य हुँदैन, एउटा मेसिनको बिग्रिएको पुर्जाजस्तै मजदुरलाई सजिलै फेर्न सकिन्छ भन्ने कठोर यथार्थले अर्जुनको मुटु टुट्यो।
यही संकट र निराशाको घडीमा उसको भेट रफिकसँग भयो। रफिक एक पाकिस्तानी मजदुर थियो, जसले अर्जुनलाई मजदुरका अधिकार र विश्वव्यापी श्रम शोषणको बारेमा बुझायो। उनीहरूले ट्रेड युनियन, मजदुर एकता र आफूहरूमाथि भइरहेको विश्वव्यापी शोषणका विषयमा लामो कुरा गर्थे। बिस्तारै अर्जुनको चेतना खुल्न थाल्यो। उसले बुझ्यो— उसको यो दुःख, गरिबी र पसिना उसको भाग्यको दोष या व्यक्तिगत असफलता होइन, यो त एउटा ठूलो संरचनागत शोषण हो जहाँ गरिबलाई झन् गरिब बनाएर धनीहरू महल ठड्याइरहेका छन्।
केही वर्षको हाडतोड मेहेनतपछि अर्जुनले साहुको ऋण चुक्ता गर्यो र अलिकति पैसा जम्मा गरेर नेपाल फर्कियो। तर गाउँको अवस्था उस्तै थियो। उब्जनी नहुने खेतहरू बाँझै थिए, उद्योगधन्दा खुलेका थिएनन् र गाउँका युवाहरू अझै पनि हातमा राहदानी बोकेर खाडी जाने लाइनमा उभिएका थिए। गाउँका घरहरू रित्ता हुँदै थिए। पूँजीवादले परिधीय (Peripheral) देशहरूलाई केवल श्रम उत्पादन गर्ने कारखाना मात्र बनाएको रहेछ भन्ने उसले गहिरोगरी महसुस गर्यो।
अब अर्जुन पहिलेको जस्तो चुपचाप सहने मान्छे रहेन। उसको सोचमा ठूलो परिवर्तन आइसकेको थियो। उसले गाउँमा युवाहरूलाई भेला गर्न थाल्यो। सहकारी खेती, स्थानीय उद्योगको स्थापना र मजदुरको सम्मानका विषयमा गाउँमा छलफल चलाउन थाल्यो। उसले बुझिसकेको थियो कि वास्तविक मुक्ति पाउनका लागि विदेश गएर पसिना बगाउनु मात्र समाधान होइन; अर्थतन्त्रमा लोकतन्त्र, सामूहिक स्वामित्व र आफ्नै देशमा संरचनागत परिवर्तन आवश्यक छ।
गाउँको डाँडाबाट अस्ताउँदै गरेको घामलाई हेर्दै अर्जुनले लामो सास फेर्यो। उसको मनमा मरुभूमिका ती दिनहरू घुमिरहेका थिए, र उसको ओठबाट एउटा गहिरो सत्य फुत्त निस्कियो—
“दुबईका अग्ला टावरहरू उसले बनायो, तर त्यो टावरको छायाँमा उभिनेसम्म अधिकार उसलाई कहिल्यै दिइएन।”
