एक्काइसौं शताब्दीमा मार्क्सवाद : इतिहासको पानादेखि कृत्रिम बौद्धिकता (AI) को युगसम्म

जब हामी ‘कार्ल मार्क्स’ वा ‘मार्क्सवाद’ भन्ने शब्द सुन्छौं, हाम्रो दिमागमा अक्सर पुराना, धुलो लागेका मोटा-मोटा किताबहरू, दाह्री पालेका एक गम्भीर दार्शनिक, वा बीसौं शताब्दीका राजनीतिक उथलपुथल र आन्दोलनका दृश्यहरू आउँछन्। धेरैलाई लाग्न सक्छ— “अहिले मानिसहरू मंगल ग्रहमा बस्ती बसाउने कुरा गर्दैछन्, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) ले कविता लेख्दैछ, अनि स्मार्टफोनले संसारलाई मुठ्ठीमा ल्याइसकेको छ। यस्तो अत्याधुनिक समयमा १९औं शताब्दीका एक व्यक्तिको विचारको के काम?”

तर, यदि तपाईंले बिहानदेखि बेलुकासम्म गर्ने आफ्नो काम, महिनाको अन्त्यमा तपाईंको हातमा पर्ने तलब, बजारमा आकासिँदो महँगी, र धनीहरू झन्-झन् धनी हुँदै गएको समाचारलाई ध्यान दिएर हेर्नुभयो भने, तपाईंलाई महसुस हुनेछ— कार्ल मार्क्स आज पनि हाम्रै वरिपरि छन्। उनी हाम्रा कारखाना, आइटी कम्पनी, र कर्पोरेट अफिसहरूमा अदृश्य रूपमा उभिएर आजको पुँजीवादलाई नियालिरहेका छन्। मार्क्सवाद कुनै पुरानो मन्दिरमा राखिएको जड मूर्ति होइन; यो त हाम्रो आजको जीवन र समाजलाई बुझ्ने एउटा जीवित, रचनात्मक र वैज्ञानिक चस्मा हो।

आउनुहोस्, मार्क्सवादलाई कुनै भारी सैद्धान्तिक बोझको रूपमा होइन, तपाईं र मेरो दैनिक जीवनको भोगाइको कथाको रूपमा बुझ्ने प्रयास गरौं।

कार्ल मार्क्सको त्यो युग : जहाँबाट कथा सुरु भयो

कथा सुरु हुन्छ सन् १८१८ बाट, जब कार्ल मार्क्सको जन्म भयो। यो त्यो समय थियो जब संसारले एउटा ठूलो काँचुली फेर्दै थियो। सयौं वर्षदेखि चलिआएको सामन्तवाद (जहाँ राजामहाराजा र जमिन्दारहरूको हालिमुहाली हुन्थ्यो) ढल्दै थियो र त्यसको खरानीबाट ‘पुँजीवाद’ को जन्म भइरहेको थियो।

कल्पना गर्नुहोस् त त्यो समयको युरोप! बाफबाट चल्ने इन्जिन (Steam Engine) को आविष्कार भइसकेको थियो। गाउँका हरिया खेतहरूमा काम गर्ने किसानहरू आफ्नो जमिन गुमाएर सहरका अँध्यारा, धुवाँ र धुलोले भरिएका ठूला कारखानाहरूमा मजदुरी गर्न बाध्य भइरहेका थिए। विज्ञान र प्रविधिले चमत्कार गर्दै थियो, तर त्यो चमत्कारको फाइदा केही मुठ्ठीभर उद्योगपतिहरूले मात्र उठाइरहेका थिए। मानिसहरू मेसिनको एउटा सानो पुर्जामा परिणत हुँदै थिए।

मार्क्सले यो सबै आफ्नै आँखाले देखे। उनले पुँजीवादको तारिफ पनि गरे, किनकि यसले समाजलाई सामन्तवादको अन्धकारबाट बाहिर निकालेर प्रविधिको उज्यालोमा ल्याएको थियो। तर, सँगसँगै उनले पुँजीवादको कालो अनुहार पनि देखे— यसको असीमित लालच र शोषण।

मानिस कसरी मेसिन बन्यो? (अलगावको पीडा)

मार्क्सले पत्ता लगाएको एउटा अत्यन्तै मार्मिक कुरा थियो— मानिसको प्रकृतिसँगको र आफैंसँगको सम्बन्ध टुट्नु। यसलाई मानवीय भाषामा यसरी बुझौं:

पहिले एक जना सिकर्मीले एउटा कुर्सी बनाउँथ्यो। ऊ काठ काट्थ्यो, त्यसलाई आकार दिन्थ्यो, बुट्टा भर्थ्यो र अन्त्यमा एउटा सुन्दर कुर्सी तयार हुन्थ्यो। त्यो कुर्सीमा उसको सीप, माया र सन्तुष्टि झल्किन्थ्यो। तर, पुँजीवादी कारखानामा त्यही मानिसले दिनभरि कुर्सीमा एउटा किला मात्र ठोक्ने काम पायो। उसले न कुर्सीको पूर्ण रूप देख्न पायो, न त त्यो कुर्सीमा उसको कुनै अधिकार नै रह्यो। ऊ केवल एउटा विशाल उत्पादन प्रणालीको सानो, महत्त्वहीन हिस्सा बन्यो।

आजको युगमा पनि यो कति सान्दर्भिक छ? सोचौं त! आज एउटा सफ्टवेयर इन्जिनियरले दिनरात मेहेनत गरेर एउटा एप बनाउँछ, तर त्यो एपबाट आउने अर्बौं डलरको नाफा कम्पनीको मालिकले लैजान्छ। इन्जिनियरले केवल एउटा निश्चित तलब पाउँछ। मानिस आफ्नो सिर्जनाबाटै अलग भएको छ। यही नै पुँजीवादको सबैभन्दा ठूलो क्रूरता हो भनी मार्क्सले औंल्याएका थिए।

इतिहास बुझ्ने र बदल्ने विज्ञान

मार्क्सभन्दा अगाडिका दार्शनिकहरूले संसारलाई केवल ‘व्याख्या’ गर्ने काम मात्र गरे। उनीहरू भन्थे, “संसार यस्तै छ, भगवानको इच्छा यही हो।” तर मार्क्सले भने, “संसारलाई बुझ्नु मात्र पर्याप्त छैन, मुख्य कुरा त यसलाई बदल्नु हो।”

उनले इतिहासलाई कुनै राजा-महाराजाको प्रेम कथा वा युद्धको रोमाञ्चक कथाको रूपमा मात्र हेरेनन्। उनले इतिहासको एउटा वैज्ञानिक नियम (Historical Materialism) पत्ता लगाए। उनका अनुसार, इतिहास भनेको मानिसले कसरी आफ्नो पेट पाल्छ र उत्पादन गर्छ (उत्पादन पद्धति) भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। जब उत्पादन गर्ने तरिका बदलिन्छ (जस्तै हलोबाट ट्र्याक्टर, वा हातबाट मेसिन), तब समाजको कानुन, राजनीति, संस्कृति र सोचाइ पनि बदलिन्छ।

मार्क्सले भने कि आजसम्मको सम्पूर्ण मानव इतिहास ‘वर्ग संघर्ष’ को इतिहास हो। एकातिर मालिक (पुँजीपति), जसले काम नगरी नाफा कमाउँछ। अर्कोतिर मजदुर (श्रमिक), जसले आफ्नो रगत र पसिना बगाएर उत्पादन गर्छ तर सधैं अभावमा बाँच्छ। मार्क्सको नजरमा सत्य र न्यायको पक्षमा उभिने भनेकै श्रमिक वर्ग हो, किनकि उनीहरू नै वास्तविक उत्पादक हुन्। पुँजीपति वर्ग त असत्यको प्रतीक हो, जसले अरूको श्रम चोरेर आफूलाई धनी बनाउँछ।

अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त : तपाईंको पसिना, अरूको ढुकुटी

तपाईं कहिल्यै सोच्नुहुन्छ, धनी मानिसहरू कसरी यति धेरै धनी हुन्छन्? के उनीहरूले एक दिनमा ४८ घण्टा काम गर्छन्? पक्कै गर्दैनन्। मार्क्सले यसको रहस्य खोले, जसलाई ‘अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त’ (Theory of Surplus Value) भनिन्छ।

मानौं, तपाईं एउटा जुत्ता कारखानामा काम गर्नुहुन्छ। तपाईंले एक दिनमा १० हजार रुपैयाँ बराबरको जुत्ता उत्पादन गर्नुहुन्छ। तर मालिकले तपाईंलाई ज्यालाको रूपमा जम्मा १ हजार रुपैयाँ दिन्छ। बाँकी ९ हजार (कच्चा पदार्थको खर्च कटाएर पनि) मालिकको खल्तीमा जान्छ। त्यो ९ हजार रुपैयाँ भनेको तपाईंको नतिरेको श्रम हो, जुन मालिकले नाफाको रूपमा हडप्छ।

यही नाफा जम्मा हुँदै जाँदा धनी झन् धनी हुँदै जान्छ, र तपाईं (श्रमिक) सधैं गरिबको गरिब नै रहनुहुन्छ। आजको २१औं शताब्दीमा यो शोषण झन् परिष्कृत भएको छ। आज मजदुरको हातमा ठेला उठ्ने काम मात्र छैन, बौद्धिक श्रम गर्ने (कम्प्युटरमा काम गर्ने, डिजाइन गर्ने, अनुसन्धान गर्ने) हरूको पनि उत्तिकै शोषण भइरहेको छ। जुनसुकै तरिकाले उत्पादन भए पनि, श्रमको शोषण नै पुँजीपतिको नाफाको मूल स्रोत हो।

एक्काइसौं शताब्दीमा मार्क्स : किन अझ बढी सान्दर्भिक?

धेरै मानिसहरू भन्छन्, “मार्क्सको कुरा १९औं शताब्दीको लागि ठिकै थियो, तर आज त पुँजीवादले सबैलाई सुविधा दिएको छ।” तर के साँच्चै त्यस्तो हो त? आजको विश्वलाई हेरौं:

१. चरम आर्थिक असमानता : अक्सफाम (Oxfam) को पछिल्लो रिपोर्टले भन्छ— संसारका सबैभन्दा धनी १ प्रतिशत मानिससँग, बाँकी ९९ प्रतिशत मानिसको भन्दा धेरै सम्पत्ति छ। यो कस्तो न्याय हो? मार्क्सले १५० वर्ष अगाडि नै भविष्यवाणी गरेका थिए कि पुँजीवादले सम्पत्तिलाई केही मुठ्ठीभर मानिसको हातमा केन्द्रित गरिदिन्छ। आज जेफ बेजोस वा इलोन मस्क जस्ता व्यक्तिहरूसँग कैयौं देशहरूको कुल बजेटभन्दा बढी सम्पत्ति हुनुले मार्क्सको भनाइलाई १०० प्रतिशत सही साबित गरेको छ।

२. प्रविधि र रोजगारीको संकट (AI र Automation) : मार्क्सले भनेका थिए कि पुँजीपतिहरूले आफ्नो नाफा बढाउन निरन्तर नयाँ प्रविधि र मेसिनहरू ल्याउनेछन्, जसले गर्दा मजदुरहरू बेरोजगार हुनेछन्। आज हामी त्यही बिन्दुमा उभिएका छौं। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), मेसिन लर्निङ, र रोबोटिक्सले आज लाखौं मानिसको रोजगारी खोस्ने खतरा बढेको छ। प्रविधिको विकास मानव जातिको सुविधाको लागि हुनुपर्ने हो, तर पुँजीवादी व्यवस्थामा यो केवल मालिकको नाफा बढाउन र मजदुरलाई कामबाट निकाल्न प्रयोग भइरहेको छ।

३. पर्यावरणीय विनाश (Climate Change) : पुँजीवादको एउटै मात्र मन्त्र हुन्छ— “नाफा, नाफा र असीमित नाफा।” यसले प्रकृतिको दोहन गर्न कुनै हिचकिचाहट गर्दैन। आज हामीले भोगिरहेको जलवायु परिवर्तन, ग्लोबल वार्मिङ, र प्राकृतिक स्रोतको विनाश पुँजीवादी अन्धो दौडकै परिणाम हो। मार्क्सले प्रकृति र मानव बीचको सन्तुलन बिग्रिने चेतावनी उहिल्यै दिएका थिए।

४. वित्तीय पुँजीवादको भूलभुलैया : आज पुँजीवादले कारखाना मात्र चलाउँदैन, यसले सेयर बजार, बैंक, र भर्चुअल मुद्राहरू मार्फत ‘हावाबाट हावामै’ पैसा कमाइरहेको छ। यसले विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी पटक-पटक निम्त्याइरहेको छ। मार्क्सले भनेका थिए कि पुँजीवादको स्वभाव नै संकटग्रस्त हुन्छ, यो आफैंले आफ्नो चिहान खन्नेछ।

महान् वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइन र समाजवाद

मार्क्सका विचारहरू केवल राजनीतिज्ञ र आन्दोलनकारीहरूलाई मात्र मन परेको होइन। संसारकै सबैभन्दा तीक्ष्ण दिमाग भएका वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनले समेत सन् १९४९ मा ‘मन्थ्ली रिभ्यु’ पत्रिकामा “किन समाजवाद आवश्यक छ?” (Why Socialism?) भन्ने शीर्षकमा एउटा लेख लेखेका थिए।

आइन्स्टाइनले स्पष्ट रूपमा पुँजीवादको आलोचना गर्दै भनेका थिए कि पुँजीवादले मानिसहरूलाई स्वार्थी बनाउँछ, सम्पत्तिको असीमित असमानता निम्त्याउँछ र लोकतन्त्रलाई ‘निजी पुँजीको अल्पतन्त्र’ (मुठ्ठीभर धनीहरूको शासन) मा बदलिदिन्छ। सञ्चारमाध्यम र शिक्षामा समेत धनीहरूकै नियन्त्रण हुने हुँदा एक सामान्य नागरिकले स्वतन्त्र रूपमा सोच्न पनि सक्दैन। आइन्स्टाइनको निष्कर्ष थियो— मानव जातिको रक्षा र व्यक्तिको स्वतन्त्रताको लागि योजनाबद्ध अर्थतन्त्र (समाजवाद) मात्र एउटा विकल्प हो। जब आइन्स्टाइन जस्ता वैज्ञानिकले मार्क्सको आर्थिक विश्लेषणसँग सहमति जनाउँछन्, तब मार्क्सवादलाई ‘समय सकिएको सिद्धान्त’ भन्नु मूर्खता मात्र हो।

मार्क्सका कमीकमजोरी र मार्क्सवादको खुलापन

के मार्क्स शत-प्रतिशत सही थिए? के उनी कुनै भगवान थिए जसले सबै कुरा देखेका थिए? पक्कै होइनन्।

मार्क्सले युरोपको इतिहास र समाजलाई जति गहिराइमा बुझेका थिए, एसिया वा अफ्रिका जस्ता पूर्वीय र पिछडिएका समाजहरूको बारेमा उनको अध्ययन त्यति विस्तृत थिएन। त्यसैगरी, पुँजीवाद ढलेपछि समाजवादी व्यवस्था ठ्याक्कै कस्तो हुन्छ, सरकार कसरी चल्छ भन्ने कुराको विस्तृत ‘ब्लुप्रिन्ट’ (नक्सा) उनले दिएनन्।

तर, मार्क्सको सबैभन्दा ठूलो सुन्दरता नै यही हो कि उनले कहिल्यै पनि आफूलाई ‘अन्तिम सत्य’ मानेनन्। उनले आफ्ना अनुयायीहरूलाई ‘हरेक कुरामा प्रश्न गर्न’ सिकाए। उनले आफैंले लेखेका कुराहरूलाई समयको माग अनुसार परिमार्जन गर्ने साहस राखे।

धेरै मानिसहरू (र कतिपय कम्युनिस्ट पार्टीहरूले समेत) मार्क्सवादलाई कुनै धर्मग्रन्थ जस्तै मानेर, हरेक शब्दलाई आँखा चिम्लिएर पालना गर्न खोजे। ‘ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण’ गर्नुपर्ने मार्क्सको मूल मन्त्रलाई बिर्सिएर जडसूत्रवाद (Dogmatism) मा फस्दा पेरिस कम्युनदेखि सोभियत संघसम्मका समाजवादी प्रयोगहरू असफल पनि भए। तर, सोभियत संघ ढल्नु भनेको मार्क्सवादको अन्त्य होइन; त्यो त मार्क्सवादलाई यान्त्रिक रूपमा प्रयोग गर्दा भएको दुर्घटना मात्र हो।

मार्क्सवाद : एउटा रचनात्मक विज्ञान

वास्तवमा, मार्क्सवाद कुनै किताबी सूत्र होइन, यो एउटा ‘रचनात्मक विज्ञान’ हो। जसरी विज्ञानले नयाँ तथ्यहरू फेला परेपछि आफ्ना पुराना मान्यताहरूलाई परिमार्जन गर्छ, मार्क्सवादले पनि बदलिँदो परिस्थिति अनुसार आफूलाई ढाल्न सक्नुपर्छ।

आजको एक्काइसौं शताब्दीमा मजदुर भनेको कोदालो बोक्ने किसान वा मेसिन चलाउने व्यक्ति मात्र होइन। आज ल्यापटप अगाडि बसेर दिनको १४ घण्टा कोडिङ गर्ने युवा, खाडी मुलुकमा ५० डिग्रीको घाममा पसिना बगाउने आप्रवासी कामदार, डेलिभरी ब्वाइ, र कल सेन्टरमा काम गर्ने कर्मचारीहरू— यी सबै आधुनिक युगका सर्वहारा (श्रमिक) हुन्। उनीहरूको शोषणको रूप फेरिएको छ, तर शोषणको सार उही छ।

बजारवादको यो युगमा जहाँ हरेक कुरा (भावना, सम्बन्ध, शिक्षा, स्वास्थ्य) लाई किनबेचको वस्तु बनाइएको छ, त्यहाँ मार्क्सको विचारले हामीलाई झकझकाउँछ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि अर्थतन्त्रको ढाँचा केवल केही कर्पोरेट घरानाहरूको नाफाको आधारमा होइन, आम मानिसको मानवीय विकास र संवेदनाको आधारमा तय गरिनुपर्छ।

मार्क्सले अर्थसत्ताको विकेन्द्रीकरण, धर्मसत्ताको विलोपीकरण र राज्यसत्ताको लौकिकीकरणको सपना देखेका थिए। उनी यस्तो समाज चाहन्थे जहाँ कोही मालिक र कोही नोकर नहोस्, जहाँ मानिसले आफ्नो आवश्यकता अनुसारको वस्तु पाओस् र क्षमता अनुसारको काम गरोस्। यो वर्गविहीन र राज्यविहीन समाजको परिकल्पना (साम्यवाद) आजको स्वार्थी दुनियाँमा एउटा ‘युटोपिया’ (कोरा कल्पना) जस्तो लाग्न सक्छ।

तर, जबसम्म समाजमा आर्थिक असमानता रहन्छ, जबसम्म एउटा मानिसको पसिनाबाट अर्को मानिसले महल ठड्याउँछ, जबसम्म प्रविधिको प्रयोग मानिसलाई बेरोजगार बनाउन गरिन्छ, र जबसम्म पुँजीवादले प्रकृतिको दोहन गरिरहन्छ— तबसम्म कार्ल मार्क्सका विचारहरू मरूभूमिमा पानी जस्तै सान्दर्भिक रहिरहनेछन्।

मार्क्सवादले हामीलाई संसारलाई हेर्ने एउटा वैज्ञानिक दृष्टिकोण दिएको छ। यसले निराशाको बीचमा आशा जगाउँछ र भन्छ— “यो असमान संसार आफैं बनेको होइन, यसलाई मानिसले नै बनाएको हो। र, जुन कुरा मानिसले बनाएको हो, त्यसलाई मानिसले नै भत्काएर अझ सुन्दर र न्यायपूर्ण बनाउन सक्छ।”

त्यसैले, एक्काइसौं शताब्दीको संघारमा उभिएर हेर्दा, कार्ल मार्क्स र उनको विचार (मार्क्सवाद) असान्दर्भिक भएका छैनन्, बरु आधुनिक पुँजीवादको क्रूरता र जटिलतालाई चिर्नको लागि पहिलेभन्दा अझ बढी धारिलो र महत्त्वपूर्ण हतियार बनेर उभिएका छन्।