कास्कीको त्यो भिरालो गाउँ, किसान बाबुकी छोरी

माया नेपाली नाम हो उनको, सपना छितिज पारि ।

अभावको त्यो पाखो खन्दै, उब्जाएर थोरै धान

सहर पसेर पढ्ने, बदल्ने परिवारको सान ।

 

पोखरा झरिन् फेवाको किनार, झिलिमिली यो सहर

ठूला कलेज, महँगा क्याफे, देख्दै लाग्यो रहर ।

तर यहाँ त पैसा बोल्दो रै’छ, ब्रान्डले चिनाउने मान्छे

ज्ञान पनि बजारको वस्तु बन्यो, कसरी गरिबले बाँच्ने ?

 

एकातिर छन् धनीका छोरा, चिल्ला गाडी र फोन

अर्कोतिर मायाको संघर्ष, रातदिन भोकभोकै कुद्न ।

दिनभरि कलेज, बेलुका क्याफे, साहुको कचकच सहँदै

आफ्नो पसिना सस्तोमा बेची, थोरै ज्याला गन्दै ।

 

तीन सय पर्छ एक कप कफी, दिनभरिको ज्याला छ सय !

पसिना मायाको, नाफा साहुको, मनमा उब्जियो संशय ।

श्रमको मूल्य लुटिरहेछ, पुँजीपतिको यो बजार

गरिबको रगत पसिना माथि, ठडिएको छ दरबार ।

 

हीनताले मन पोल्न थाल्यो, “किन म यस्ती छु ?”

देखावटी यो सहरको भिडमा, एक्लै म किन रुन्छु ?

गाउँको त्यो सामूहिकता, यहाँ छ केवल होड

सहरको यो रंगीन मेलामा, श्रम गर्नेलाई चोट ।

 

तर किताबका पाना पल्टिँदै गए, समाजशास्त्रको ज्ञानले

बुझ्न थालिन् वर्ग संघर्ष, नयाँ एक बिहानले ।

“दोष मेरो होइन रहेछ, दोष त यो व्यवस्थाको”

श्रमको शोषण गर्ने यो पुँजीवादी अवस्थाको ।

 

उठिन् माया, जोडिन् आवाज, मजदुर विद्यार्थी साथ

सस्तो शिक्षा, श्रमको सम्मान, माग्दै उठाइन् हात ।

पोखराका सडक उज्याला छन्, तर उनले आज चिनिन्—

त्यो उज्यालो बाल्ने पसिना, अदृश्य श्रमिकको बुझिन् ।

 

कास्की जिल्लाको एउटा कुनाको पहाडी गाउँ। त्यही गाउँकी १८ वर्षीया किशोरी हुन्— माया नेपाली। उनको परिवार सामान्य किसान हो। पाखो बारीको सानो उब्जनीले वर्षभरि खान पुग्दैनथ्यो, नुनदेखि सुनसम्म बजारमै भर पर्नुपर्ने। गाउँमा रोजगारी थिएन, युवाहरू बिदेसिएका थिए, अनि शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था दयनीय थियो। यही अभावको बीचबाट मायाले एउटा ठूलो सपना बुनी— “पोखरा गएर पढ्ने, राम्रो जागिर खाने र परिवारको जीवन बदल्ने।”

पोखरा सहरमा पाइला टेक्दा मायालाई अर्कै संसारमा पुगेजस्तो लाग्यो। ठूलठूला कलेज, झकिझकाउ र महँगा क्याफेहरू, अनि मानिसहरूको आकर्षक जीवनशैलीले उनलाई सुरुमा लोभ्यायो। तर बिस्तारै उनले सहरको असली अनुहार चिन्न थालिन्। सहर त एउटा यस्तो उपभोक्तावादी (Consumer Culture) बजार रहेछ जहाँ पैसा नै सम्मान थियो, ब्रान्ड नै मान्छेको पहिचान थियो, र जति धेरै उपभोग गर्न सक्यो त्यति नै खुसी पाइन्छ भन्ने भ्रम थियो। मायाले गहिरिएर सोचिन्, “यहाँ त सबै कुरा पैसाले मात्र चल्दो रहेछ!”

कलेज भर्ना भएपछि मायाले शिक्षा प्रणालीको यथार्थ बुझिन्। महँगो कलेज शुल्क, कोचिङ क्लास, अनि पाइलैपिच्छे किन्नुपर्ने नोट्स र पुस्तकहरू। शिक्षा अब ज्ञान बाँड्ने मन्दिर रहेन, यो त एउटा नाफामूलक बजार बनिसकेको थियो। यहाँ शिक्षा एउटा ‘वस्तु’ (Commodity) थियो भने विद्यार्थीहरू केवल ‘ग्राहक’ (Customer)। मायाको मनमा बारम्बार प्रश्न उब्जन्थ्यो, “ज्ञान कसरी किनबेच हुने वस्तु बन्यो होला?”

कलेजभित्रै पनि उनले प्रस्ट दुई वर्ग देखिन्। एकातिर धनी परिवारका विद्यार्थी थिए, जसको हातमा महँगा मोबाइल, चढ्नलाई स्कुटर र जानलाई सधैँ पार्टी हुन्थ्यो। अर्कोतिर मायाजस्तै गरिब विद्यार्थी थिए, जो सस्तो कोठामा बसेर पार्ट-टाइम काम गर्दै जेनतेन पढाइको खर्च जुटाउँथे। सहरमा पनि गाउँमा जस्तै बुर्जुवा (धनी) र प्रोलिटेरियट (कामदार) वर्गको खाडल कति गहिरो छ भन्ने उनले प्रत्यक्ष भोगिन्।

आफ्नो खर्च जुटाउन मायाले एउटा क्याफेमा काम गर्न थालिन्। बिहान कलेज, बेलुका क्याफेको ड्युटी अनि राति ढिलोसम्म पढाइ— उनको दैनिकी निकै कष्टकर बन्दै गयो। क्याफेमा दिनभरि खट्दा तलब भने एकदमै थोरै थियो। मालिकको गाली र दबाब उस्तै। एउटा ग्राहकले पिउने एक कप कफीको मूल्य ३०० रुपैयाँ थियो, तर मायाको दिनभरिको रगत-पसिनाको तलब जम्मा ६०० रुपैयाँ! आफ्नो श्रमबाट मालिकले कसरी ‘अधिक मूल्य’ (Surplus Value) निकालेर आफूलाई धनी बनाइरहेको छ र आफूमाथि चरम शोषण (Exploitation) भइरहेको छ भन्ने उनले बिस्तारै बुझ्न थालिन्।

यो सहरिया जीवनले मायाको मनमा ठूलो मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व ल्याइदियो। कहिलेकाहीँ उनलाई आफ्नै गरिबीप्रति हीनताबोध हुन्थ्यो। अरूले जस्तै राम्रो लगाउने र उपभोग गर्ने चाहनाले उनलाई पनि चिमोट्थ्यो। “म पनि अरू जस्तै किन बाँच्न सक्दिनँ?” भनेर उनी रुन्थिन्। पुँजीवादी समाजले ‘धनी हुनु भनेको व्यक्तिगत क्षमता हो र गरिब हुनु आफ्नै कमजोरी हो’ भन्ने भ्रामक चेतना (False Consciousness) उनको दिमागमा पनि हालिदिएको थियो। तर वास्तविकता त त्यो संरचनागत असमानता थियो, जसले गरिबलाई माथि उठ्नै दिँदैनथ्यो।

दसैँको बिदामा माया गाउँ फर्किइन्। गाउँको शान्त जीवन, मानिसहरूबीचको सामूहिकता, र अर्मपर्म गर्ने सहकार्यले उनलाई निकै सुकून दियो। यद्यपि त्यहाँ बेरोजगारी र विकासको अभाव उस्तै थियो। उनले गाउँ र सहरको तुलना गरिन्— गाउँमा सामूहिकता र आत्मीयता थियो भने सहरमा प्रतिस्पर्धा र मान्छे-मान्छेबीचको अलगाव (Alienation)। गाउँको सरल जीवनको तुलनामा सहर पूरै उपभोगको दास बनेको थियो।

कलेजमा समाजशास्त्र पढ्दै जाँदा मायाको वैचारिक आँखा खुल्न थाले। उनले वर्ग संघर्ष, श्रम शोषण र पुँजीवादका सिद्धान्तहरू पढिन्। अब उनलाई बल्ल महसुस भयो— उनको व्यक्तिगत दुःख र गरिबी उनको भाग्यको दोष थिएन, यो त यही पुँजीवादी सामाजिक संरचनाको उपज थियो। यसरी उनीमा वर्ग चेतना (Class Consciousness) को विकास भयो। उनले अठोटका साथ भनिन्, “समस्या म होइन, यो शोषणकारी प्रणाली पो हो त!”

त्यसपछि माया कलेजमा चुपचाप बस्न छोडिन्। उनी विद्यार्थी समूह र आन्दोलनहरूमा सक्रिय सहभागी हुन थालिन्। सस्तो र सर्वसुलभ शिक्षा, कामदारको अधिकार, र सबैलाई समान अवसरको माग राख्दै उनी सडकमा उत्रिन्। आफ्ना विचारहरूलाई समेटेर उनले एउटा लेख पनि लेखिन्— “पोखराको चमक र विद्यार्थीको संघर्ष”।

अन्ततः माया एउटा स्पष्ट निष्कर्षमा पुगिन्। सहरको त्यो चम्किलो उज्यालो वास्तवमा उनीजस्तै हजारौँ मजदुर र गरिब विद्यार्थीहरूको श्रम र पीडामाथि ठडिएको रहेछ। साँचो विकास ठूला भवन र महँगा क्याफेहरूमा होइन, त्यो त तब मात्र सम्भव छ जब शिक्षा, श्रम र सम्मानमाथि सबैको समान अधिकार हुन्छ।

क्याफेको ड्युटी सकेर राति कोठा फर्किंदै गर्दा मायाले लामो सास फेरिन्। पोखराको सडकहरू उज्याला थिए, तर मायाले बुझिन् — “त्यो उज्यालो धेरै अदृश्य श्रमिकहरूको पसिनाले बनेको थियो।”