नेपालको राष्ट्रिय राजनीति अहिले निकै सक्रिय अवस्थामा रहेको छ। राष्ट्रिय राजनीति अन्तर्गत संसदमा नयाँ नीति तथा कूटनीतिका विषयमा छलफल भइरहेको छ। प्रदेश राजनीति र स्थानीय तहमा पनि विकास योजनाहरूलाई प्राथमिकता दिइएको छ। सरकारले स्थानीय शासनलाई बलियो बनाउन विभिन्न कार्यक्रम ल्याएको छ।

समाचार अनुसार ताजा खबरमा अर्थ तथा व्यापार क्षेत्रमा सुधार आउने संकेत देखिएको छ। अर्थतन्त्र मजबुत बनाउन सरकार र निजी क्षेत्र मिलेर काम गरिरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय समाचार अनुसार नेपालले विभिन्न देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध मजबुत बनाउने प्रयास गरेको छ।

प्रविधि क्षेत्रमा पनि नेपाल अगाडि बढिरहेको छ। नयाँ प्रविधिको प्रयोग शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यापारमा बढ्दै गएको छ। डिजिटल प्रणाली प्रयोग गर्दा काम छिटो र सजिलो भएको छ।

समाज परिवर्तन गर्न विचार महत्वपूर्ण हुन्छ। सम्पादकीय र विचार लेखहरूमा समाजका विभिन्न समस्याहरू उठाइएका छन्। अतिथि लेख र अन्तर्वार्तामा विज्ञहरूले शिक्षा र स्वास्थ्य सुधार गर्नुपर्ने बताएका छन्।

समाज अन्तर्गत शिक्षा क्षेत्रमा सुधार आवश्यक देखिन्छ। विद्यार्थीलाई व्यवहारिक शिक्षा दिनुपर्ने आवश्यकता छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि सरकारी सेवा अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।

सामाजिक मुद्दाहरू जस्तै बेरोजगारी, गरिबी, र असमानता अझै चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। समुदाय कथा अनुसार गाउँ–समाजमा सहकार्य हुँदा विकास छिटो हुने देखिएको छ।

कला र साहित्य समाजको ऐना हो। चलचित्र, संगीत, र साहित्यिक कला मानिसको भावना व्यक्त गर्ने माध्यम हुन्। कार्यक्रम र संस्कृति हाम्रो पहिचान हो, जसले समाजलाई एकतामा बाँध्छ।

साहित्य अन्तर्गत कथा, कविता, निबन्ध र समीक्षा लेखहरूले मानिसलाई सोच्न प्रेरणा दिन्छ। धेरै लेखकहरूले जीवनका अनुभवलाई कथामा प्रस्तुत गरेका छन्।

दर्शनशास्त्र र आध्यात्मले मानिसलाई सही बाटो देखाउँछ। धर्म र आध्यात्मिक विचारले जीवनमा शान्ति दिन्छ। जीवन दृष्टिकोण अनुसार सकारात्मक सोच राखेमा जीवन सफल हुन्छ।

पोखरा नजिकैको एउटा सुन्दर तर गरिबीले पिल्सिएको गाउँ। त्यही गाउँको २३ वर्षे तन्नेरी हो— अर्जुन गुरुङ। अर्जुनको परिवारसँग थोरै मात्रै उब्जनी हुने पाखो बारी थियो, जसले उनीहरूलाई वर्षभरि खान पुग्दैनथ्यो। उनका बाबुले आफ्नो जवानी मलेसियाको तातो घाममा सिध्याएका थिए, तर फर्किंदा धन होइन, दमको रोग लिएर आएका थिए। बहिनी भर्खरै स्कुल पढ्दै थिइन्। गाउँमा जमिन केही मुखिया र साहुकारहरूको मुठीमा थियो भने रोजगारी दिने उद्योगधन्दाको नामोनिसान थिएन। आफ्नो श्रम बेच्न विदेश जानुको अर्को कुनै विकल्प अर्जुनले देखेन। अन्त्यमा, गाउँकै साहुसँग चर्को ब्याजमा दुई लाख रुपैयाँ ऋण काढेर अर्जुनले खाडीको बाटो समात्यो।

काठमाडौँको म्यानपावर एजेन्टले अर्जुनलाई मीठा सपना बाँडेको थियो— “दुबईमा त सिसाको घरमा बसेर काम गर्ने हो, तलब राम्रो छ, ओभरटाइम पनि पाइन्छ।” तर वास्तविकता निकै फरक थियो। एजेन्टलाई ऋण काढेको दुई लाख बुझाएपछि अर्जुनले एउटा यस्तो कागजमा ल्याप्चे लगायो, जसमा लेखिएको कुरा उसले पढ्नसम्म जान्दैनथ्यो। यो केवल एउटा यात्राको सुरुवात थिएन, यो त नेपाली श्रम बजारबाट विश्व पूँजीवादको बजारमा अर्जुन एउटा सस्तो ‘वस्तु’का रूपमा बेचिनु थियो। म्यानपावर एजेन्टहरू एउटा मान्छेको श्रम बेच्ने बिचौलिया मात्र थिए।

दुबईको विमानस्थलमा ओर्लिनेबित्तिकै अर्जुनको राहदानी (पासपोर्ट) कम्पनीका मान्छेले खोसे। उसलाई एउटा सानो र उकुसमुकुस हुने क्याम्पको कोठामा पुर्‍याइयो, जहाँ पहिले नै ८ जना मजदुर कोचाकोच गरेर बसिरहेका थिए। तेलको धनी देश यूएईको चम्किलो विकास र ठूला निर्माण परियोजनाहरूको जगमा एसियाबाट ल्याइएका अर्जुनजस्ता सस्तो र फ्याँक्न मिल्ने (Disposable) मजदुरहरूको पसिना लतपतिएको छ भन्ने कुरा उसले विस्तारै बुझ्दै गयो। नाफा कमाउनकै लागि पूँजीवादलाई सस्तो श्रमको आवश्यकता पर्छ भन्ने जिउँदो उदाहरण ऊ आफैँ बनेको थियो।

अब अर्जुनको जिन्दगी एउटा मेसिनजस्तो बन्यो। बिहान ४:३० बजे उठ्नु, बसमा कोच्चिएर निर्माण स्थलमा पुग्नु, अनि ५० डिग्रीको उखरमाउलो घाममा गरुङ्गो फलाम र सिमेन्ट बोक्नु। रात परेपछि थकित शरीर लिएर ओछ्यानमा पल्टिँदै, परिवारसँग भिडियो कलमा कुरा गर्नु र साहुको ऋण तिर्न कति महिना लाग्छ भनेर औँला भाँच्नु नै उसको दैनिकी थियो। यहाँ उसले आफूलाई पूर्ण रूपमा ‘एक्लिएको’ महसुस गर्‍यो। जुन आलीशान महलहरू उसले आफ्नो रगत-पसिना बगाएर बनाउँदै थियो, त्यहाँ पाइला टेक्ने हैसियत उसको कहिल्यै हुने थिएन। कामको तरिकामा पूर्ण रूपमा सुपरभाइजरको नियन्त्रण थियो। आफ्ना व्यक्तिगत सपनाहरू केवल बाँच्ने संघर्षमा विलीन भएका थिए भने आफ्नो समाज र परिवारबाट ऊ हजारौँ माइल टाढा मरुभूमिमा एक्लो थियो।

नेपाल र यूएईबीचको यो आर्थिक सम्बन्ध निकै असमान थियो। नेपालले आफ्नो सबैभन्दा ऊर्जावान श्रम बाहिर पठाइरहेको थियो र रेमिट्यान्सको भरमा सास फेरिरहेको थियो। उता, यूएई त्यही सस्तो श्रम किनेर आफ्नो देशमा भौतिक संरचना र अथाह सम्पत्ति थुपारिरहेको थियो। अर्जुनजस्ता युवाहरूको पसिनाले नेपालको कमजोर अर्थतन्त्रलाई ढल्नबाट मात्रै जोगाएको थियो, तर देशको मुहार बदल्न सकेको थिएन।

एकदिन अर्जुनको जीवनमा एउटा भयानक घटना घट्यो। उनीसँगै काम गर्ने एउटा साथीको चर्को घाममा ‘हिटस्ट्रोक’ (लू) लागेर ज्यान गयो। तर कम्पनीलाई त्यसको खासै परवाह थिएन। थोरै क्षतिपूर्ति दिएर त्यो घटनालाई सामसुम पारियो र भोलिपल्टै मरेको मजदुरको ठाउँमा अर्को नयाँ अनुहार ल्याएर उभ्याइयो। नाफा मात्रै हेर्ने यो पूँजीवादी व्यवस्थामा मजदुरको ज्यानको कुनै मूल्य हुँदैन, एउटा मेसिनको बिग्रिएको पुर्जाजस्तै मजदुरलाई सजिलै फेर्न सकिन्छ भन्ने कठोर यथार्थले अर्जुनको मुटु टुट्यो।

यही संकट र निराशाको घडीमा उसको भेट रफिकसँग भयो। रफिक एक पाकिस्तानी मजदुर थियो, जसले अर्जुनलाई मजदुरका अधिकार र विश्वव्यापी श्रम शोषणको बारेमा बुझायो। उनीहरूले ट्रेड युनियन, मजदुर एकता र आफूहरूमाथि भइरहेको विश्वव्यापी शोषणका विषयमा लामो कुरा गर्थे। बिस्तारै अर्जुनको चेतना खुल्न थाल्यो। उसले बुझ्यो— उसको यो दुःख, गरिबी र पसिना उसको भाग्यको दोष या व्यक्तिगत असफलता होइन, यो त एउटा ठूलो संरचनागत शोषण हो जहाँ गरिबलाई झन् गरिब बनाएर धनीहरू महल ठड्याइरहेका छन्।

केही वर्षको हाडतोड मेहेनतपछि अर्जुनले साहुको ऋण चुक्ता गर्‍यो र अलिकति पैसा जम्मा गरेर नेपाल फर्कियो। तर गाउँको अवस्था उस्तै थियो। उब्जनी नहुने खेतहरू बाँझै थिए, उद्योगधन्दा खुलेका थिएनन् र गाउँका युवाहरू अझै पनि हातमा राहदानी बोकेर खाडी जाने लाइनमा उभिएका थिए। गाउँका घरहरू रित्ता हुँदै थिए। पूँजीवादले परिधीय (Peripheral) देशहरूलाई केवल श्रम उत्पादन गर्ने कारखाना मात्र बनाएको रहेछ भन्ने उसले गहिरोगरी महसुस गर्‍यो।

अब अर्जुन पहिलेको जस्तो चुपचाप सहने मान्छे रहेन। उसको सोचमा ठूलो परिवर्तन आइसकेको थियो। उसले गाउँमा युवाहरूलाई भेला गर्न थाल्यो। सहकारी खेती, स्थानीय उद्योगको स्थापना र मजदुरको सम्मानका विषयमा गाउँमा छलफल चलाउन थाल्यो। उसले बुझिसकेको थियो कि वास्तविक मुक्ति पाउनका लागि विदेश गएर पसिना बगाउनु मात्र समाधान होइन; अर्थतन्त्रमा लोकतन्त्र, सामूहिक स्वामित्व र आफ्नै देशमा संरचनागत परिवर्तन आवश्यक छ।

गाउँको डाँडाबाट अस्ताउँदै गरेको घामलाई हेर्दै अर्जुनले लामो सास फेर्‍यो। उसको मनमा मरुभूमिका ती दिनहरू घुमिरहेका थिए, र उसको ओठबाट एउटा गहिरो सत्य फुत्त निस्कियो—

“दुबईका अग्ला टावरहरू उसले बनायो, तर त्यो टावरको छायाँमा उभिनेसम्म अधिकार उसलाई कहिल्यै दिइएन।”

कास्कीको त्यो भिरालो गाउँ, किसान बाबुकी छोरी

माया नेपाली नाम हो उनको, सपना छितिज पारि ।

अभावको त्यो पाखो खन्दै, उब्जाएर थोरै धान

सहर पसेर पढ्ने, बदल्ने परिवारको सान ।

 

पोखरा झरिन् फेवाको किनार, झिलिमिली यो सहर

ठूला कलेज, महँगा क्याफे, देख्दै लाग्यो रहर ।

तर यहाँ त पैसा बोल्दो रै’छ, ब्रान्डले चिनाउने मान्छे

ज्ञान पनि बजारको वस्तु बन्यो, कसरी गरिबले बाँच्ने ?

 

एकातिर छन् धनीका छोरा, चिल्ला गाडी र फोन

अर्कोतिर मायाको संघर्ष, रातदिन भोकभोकै कुद्न ।

दिनभरि कलेज, बेलुका क्याफे, साहुको कचकच सहँदै

आफ्नो पसिना सस्तोमा बेची, थोरै ज्याला गन्दै ।

 

तीन सय पर्छ एक कप कफी, दिनभरिको ज्याला छ सय !

पसिना मायाको, नाफा साहुको, मनमा उब्जियो संशय ।

श्रमको मूल्य लुटिरहेछ, पुँजीपतिको यो बजार

गरिबको रगत पसिना माथि, ठडिएको छ दरबार ।

 

हीनताले मन पोल्न थाल्यो, “किन म यस्ती छु ?”

देखावटी यो सहरको भिडमा, एक्लै म किन रुन्छु ?

गाउँको त्यो सामूहिकता, यहाँ छ केवल होड

सहरको यो रंगीन मेलामा, श्रम गर्नेलाई चोट ।

 

तर किताबका पाना पल्टिँदै गए, समाजशास्त्रको ज्ञानले

बुझ्न थालिन् वर्ग संघर्ष, नयाँ एक बिहानले ।

“दोष मेरो होइन रहेछ, दोष त यो व्यवस्थाको”

श्रमको शोषण गर्ने यो पुँजीवादी अवस्थाको ।

 

उठिन् माया, जोडिन् आवाज, मजदुर विद्यार्थी साथ

सस्तो शिक्षा, श्रमको सम्मान, माग्दै उठाइन् हात ।

पोखराका सडक उज्याला छन्, तर उनले आज चिनिन्—

त्यो उज्यालो बाल्ने पसिना, अदृश्य श्रमिकको बुझिन् ।

 

कास्की जिल्लाको एउटा कुनाको पहाडी गाउँ। त्यही गाउँकी १८ वर्षीया किशोरी हुन्— माया नेपाली। उनको परिवार सामान्य किसान हो। पाखो बारीको सानो उब्जनीले वर्षभरि खान पुग्दैनथ्यो, नुनदेखि सुनसम्म बजारमै भर पर्नुपर्ने। गाउँमा रोजगारी थिएन, युवाहरू बिदेसिएका थिए, अनि शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था दयनीय थियो। यही अभावको बीचबाट मायाले एउटा ठूलो सपना बुनी— “पोखरा गएर पढ्ने, राम्रो जागिर खाने र परिवारको जीवन बदल्ने।”

पोखरा सहरमा पाइला टेक्दा मायालाई अर्कै संसारमा पुगेजस्तो लाग्यो। ठूलठूला कलेज, झकिझकाउ र महँगा क्याफेहरू, अनि मानिसहरूको आकर्षक जीवनशैलीले उनलाई सुरुमा लोभ्यायो। तर बिस्तारै उनले सहरको असली अनुहार चिन्न थालिन्। सहर त एउटा यस्तो उपभोक्तावादी (Consumer Culture) बजार रहेछ जहाँ पैसा नै सम्मान थियो, ब्रान्ड नै मान्छेको पहिचान थियो, र जति धेरै उपभोग गर्न सक्यो त्यति नै खुसी पाइन्छ भन्ने भ्रम थियो। मायाले गहिरिएर सोचिन्, “यहाँ त सबै कुरा पैसाले मात्र चल्दो रहेछ!”

कलेज भर्ना भएपछि मायाले शिक्षा प्रणालीको यथार्थ बुझिन्। महँगो कलेज शुल्क, कोचिङ क्लास, अनि पाइलैपिच्छे किन्नुपर्ने नोट्स र पुस्तकहरू। शिक्षा अब ज्ञान बाँड्ने मन्दिर रहेन, यो त एउटा नाफामूलक बजार बनिसकेको थियो। यहाँ शिक्षा एउटा ‘वस्तु’ (Commodity) थियो भने विद्यार्थीहरू केवल ‘ग्राहक’ (Customer)। मायाको मनमा बारम्बार प्रश्न उब्जन्थ्यो, “ज्ञान कसरी किनबेच हुने वस्तु बन्यो होला?”

कलेजभित्रै पनि उनले प्रस्ट दुई वर्ग देखिन्। एकातिर धनी परिवारका विद्यार्थी थिए, जसको हातमा महँगा मोबाइल, चढ्नलाई स्कुटर र जानलाई सधैँ पार्टी हुन्थ्यो। अर्कोतिर मायाजस्तै गरिब विद्यार्थी थिए, जो सस्तो कोठामा बसेर पार्ट-टाइम काम गर्दै जेनतेन पढाइको खर्च जुटाउँथे। सहरमा पनि गाउँमा जस्तै बुर्जुवा (धनी) र प्रोलिटेरियट (कामदार) वर्गको खाडल कति गहिरो छ भन्ने उनले प्रत्यक्ष भोगिन्।

आफ्नो खर्च जुटाउन मायाले एउटा क्याफेमा काम गर्न थालिन्। बिहान कलेज, बेलुका क्याफेको ड्युटी अनि राति ढिलोसम्म पढाइ— उनको दैनिकी निकै कष्टकर बन्दै गयो। क्याफेमा दिनभरि खट्दा तलब भने एकदमै थोरै थियो। मालिकको गाली र दबाब उस्तै। एउटा ग्राहकले पिउने एक कप कफीको मूल्य ३०० रुपैयाँ थियो, तर मायाको दिनभरिको रगत-पसिनाको तलब जम्मा ६०० रुपैयाँ! आफ्नो श्रमबाट मालिकले कसरी ‘अधिक मूल्य’ (Surplus Value) निकालेर आफूलाई धनी बनाइरहेको छ र आफूमाथि चरम शोषण (Exploitation) भइरहेको छ भन्ने उनले बिस्तारै बुझ्न थालिन्।

यो सहरिया जीवनले मायाको मनमा ठूलो मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व ल्याइदियो। कहिलेकाहीँ उनलाई आफ्नै गरिबीप्रति हीनताबोध हुन्थ्यो। अरूले जस्तै राम्रो लगाउने र उपभोग गर्ने चाहनाले उनलाई पनि चिमोट्थ्यो। “म पनि अरू जस्तै किन बाँच्न सक्दिनँ?” भनेर उनी रुन्थिन्। पुँजीवादी समाजले ‘धनी हुनु भनेको व्यक्तिगत क्षमता हो र गरिब हुनु आफ्नै कमजोरी हो’ भन्ने भ्रामक चेतना (False Consciousness) उनको दिमागमा पनि हालिदिएको थियो। तर वास्तविकता त त्यो संरचनागत असमानता थियो, जसले गरिबलाई माथि उठ्नै दिँदैनथ्यो।

दसैँको बिदामा माया गाउँ फर्किइन्। गाउँको शान्त जीवन, मानिसहरूबीचको सामूहिकता, र अर्मपर्म गर्ने सहकार्यले उनलाई निकै सुकून दियो। यद्यपि त्यहाँ बेरोजगारी र विकासको अभाव उस्तै थियो। उनले गाउँ र सहरको तुलना गरिन्— गाउँमा सामूहिकता र आत्मीयता थियो भने सहरमा प्रतिस्पर्धा र मान्छे-मान्छेबीचको अलगाव (Alienation)। गाउँको सरल जीवनको तुलनामा सहर पूरै उपभोगको दास बनेको थियो।

कलेजमा समाजशास्त्र पढ्दै जाँदा मायाको वैचारिक आँखा खुल्न थाले। उनले वर्ग संघर्ष, श्रम शोषण र पुँजीवादका सिद्धान्तहरू पढिन्। अब उनलाई बल्ल महसुस भयो— उनको व्यक्तिगत दुःख र गरिबी उनको भाग्यको दोष थिएन, यो त यही पुँजीवादी सामाजिक संरचनाको उपज थियो। यसरी उनीमा वर्ग चेतना (Class Consciousness) को विकास भयो। उनले अठोटका साथ भनिन्, “समस्या म होइन, यो शोषणकारी प्रणाली पो हो त!”

त्यसपछि माया कलेजमा चुपचाप बस्न छोडिन्। उनी विद्यार्थी समूह र आन्दोलनहरूमा सक्रिय सहभागी हुन थालिन्। सस्तो र सर्वसुलभ शिक्षा, कामदारको अधिकार, र सबैलाई समान अवसरको माग राख्दै उनी सडकमा उत्रिन्। आफ्ना विचारहरूलाई समेटेर उनले एउटा लेख पनि लेखिन्— “पोखराको चमक र विद्यार्थीको संघर्ष”।

अन्ततः माया एउटा स्पष्ट निष्कर्षमा पुगिन्। सहरको त्यो चम्किलो उज्यालो वास्तवमा उनीजस्तै हजारौँ मजदुर र गरिब विद्यार्थीहरूको श्रम र पीडामाथि ठडिएको रहेछ। साँचो विकास ठूला भवन र महँगा क्याफेहरूमा होइन, त्यो त तब मात्र सम्भव छ जब शिक्षा, श्रम र सम्मानमाथि सबैको समान अधिकार हुन्छ।

क्याफेको ड्युटी सकेर राति कोठा फर्किंदै गर्दा मायाले लामो सास फेरिन्। पोखराको सडकहरू उज्याला थिए, तर मायाले बुझिन् — “त्यो उज्यालो धेरै अदृश्य श्रमिकहरूको पसिनाले बनेको थियो।”

एक्काइसौं शताब्दीमा मार्क्सवाद : इतिहासको पानादेखि कृत्रिम बौद्धिकता (AI) को युगसम्म

जब हामी ‘कार्ल मार्क्स’ वा ‘मार्क्सवाद’ भन्ने शब्द सुन्छौं, हाम्रो दिमागमा अक्सर पुराना, धुलो लागेका मोटा-मोटा किताबहरू, दाह्री पालेका एक गम्भीर दार्शनिक, वा बीसौं शताब्दीका राजनीतिक उथलपुथल र आन्दोलनका दृश्यहरू आउँछन्। धेरैलाई लाग्न सक्छ— “अहिले मानिसहरू मंगल ग्रहमा बस्ती बसाउने कुरा गर्दैछन्, आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) ले कविता लेख्दैछ, अनि स्मार्टफोनले संसारलाई मुठ्ठीमा ल्याइसकेको छ। यस्तो अत्याधुनिक समयमा १९औं शताब्दीका एक व्यक्तिको विचारको के काम?”

तर, यदि तपाईंले बिहानदेखि बेलुकासम्म गर्ने आफ्नो काम, महिनाको अन्त्यमा तपाईंको हातमा पर्ने तलब, बजारमा आकासिँदो महँगी, र धनीहरू झन्-झन् धनी हुँदै गएको समाचारलाई ध्यान दिएर हेर्नुभयो भने, तपाईंलाई महसुस हुनेछ— कार्ल मार्क्स आज पनि हाम्रै वरिपरि छन्। उनी हाम्रा कारखाना, आइटी कम्पनी, र कर्पोरेट अफिसहरूमा अदृश्य रूपमा उभिएर आजको पुँजीवादलाई नियालिरहेका छन्। मार्क्सवाद कुनै पुरानो मन्दिरमा राखिएको जड मूर्ति होइन; यो त हाम्रो आजको जीवन र समाजलाई बुझ्ने एउटा जीवित, रचनात्मक र वैज्ञानिक चस्मा हो।

आउनुहोस्, मार्क्सवादलाई कुनै भारी सैद्धान्तिक बोझको रूपमा होइन, तपाईं र मेरो दैनिक जीवनको भोगाइको कथाको रूपमा बुझ्ने प्रयास गरौं।

कार्ल मार्क्सको त्यो युग : जहाँबाट कथा सुरु भयो

कथा सुरु हुन्छ सन् १८१८ बाट, जब कार्ल मार्क्सको जन्म भयो। यो त्यो समय थियो जब संसारले एउटा ठूलो काँचुली फेर्दै थियो। सयौं वर्षदेखि चलिआएको सामन्तवाद (जहाँ राजामहाराजा र जमिन्दारहरूको हालिमुहाली हुन्थ्यो) ढल्दै थियो र त्यसको खरानीबाट ‘पुँजीवाद’ को जन्म भइरहेको थियो।

कल्पना गर्नुहोस् त त्यो समयको युरोप! बाफबाट चल्ने इन्जिन (Steam Engine) को आविष्कार भइसकेको थियो। गाउँका हरिया खेतहरूमा काम गर्ने किसानहरू आफ्नो जमिन गुमाएर सहरका अँध्यारा, धुवाँ र धुलोले भरिएका ठूला कारखानाहरूमा मजदुरी गर्न बाध्य भइरहेका थिए। विज्ञान र प्रविधिले चमत्कार गर्दै थियो, तर त्यो चमत्कारको फाइदा केही मुठ्ठीभर उद्योगपतिहरूले मात्र उठाइरहेका थिए। मानिसहरू मेसिनको एउटा सानो पुर्जामा परिणत हुँदै थिए।

मार्क्सले यो सबै आफ्नै आँखाले देखे। उनले पुँजीवादको तारिफ पनि गरे, किनकि यसले समाजलाई सामन्तवादको अन्धकारबाट बाहिर निकालेर प्रविधिको उज्यालोमा ल्याएको थियो। तर, सँगसँगै उनले पुँजीवादको कालो अनुहार पनि देखे— यसको असीमित लालच र शोषण।

मानिस कसरी मेसिन बन्यो? (अलगावको पीडा)

मार्क्सले पत्ता लगाएको एउटा अत्यन्तै मार्मिक कुरा थियो— मानिसको प्रकृतिसँगको र आफैंसँगको सम्बन्ध टुट्नु। यसलाई मानवीय भाषामा यसरी बुझौं:

पहिले एक जना सिकर्मीले एउटा कुर्सी बनाउँथ्यो। ऊ काठ काट्थ्यो, त्यसलाई आकार दिन्थ्यो, बुट्टा भर्थ्यो र अन्त्यमा एउटा सुन्दर कुर्सी तयार हुन्थ्यो। त्यो कुर्सीमा उसको सीप, माया र सन्तुष्टि झल्किन्थ्यो। तर, पुँजीवादी कारखानामा त्यही मानिसले दिनभरि कुर्सीमा एउटा किला मात्र ठोक्ने काम पायो। उसले न कुर्सीको पूर्ण रूप देख्न पायो, न त त्यो कुर्सीमा उसको कुनै अधिकार नै रह्यो। ऊ केवल एउटा विशाल उत्पादन प्रणालीको सानो, महत्त्वहीन हिस्सा बन्यो।

आजको युगमा पनि यो कति सान्दर्भिक छ? सोचौं त! आज एउटा सफ्टवेयर इन्जिनियरले दिनरात मेहेनत गरेर एउटा एप बनाउँछ, तर त्यो एपबाट आउने अर्बौं डलरको नाफा कम्पनीको मालिकले लैजान्छ। इन्जिनियरले केवल एउटा निश्चित तलब पाउँछ। मानिस आफ्नो सिर्जनाबाटै अलग भएको छ। यही नै पुँजीवादको सबैभन्दा ठूलो क्रूरता हो भनी मार्क्सले औंल्याएका थिए।

इतिहास बुझ्ने र बदल्ने विज्ञान

मार्क्सभन्दा अगाडिका दार्शनिकहरूले संसारलाई केवल ‘व्याख्या’ गर्ने काम मात्र गरे। उनीहरू भन्थे, “संसार यस्तै छ, भगवानको इच्छा यही हो।” तर मार्क्सले भने, “संसारलाई बुझ्नु मात्र पर्याप्त छैन, मुख्य कुरा त यसलाई बदल्नु हो।”

उनले इतिहासलाई कुनै राजा-महाराजाको प्रेम कथा वा युद्धको रोमाञ्चक कथाको रूपमा मात्र हेरेनन्। उनले इतिहासको एउटा वैज्ञानिक नियम (Historical Materialism) पत्ता लगाए। उनका अनुसार, इतिहास भनेको मानिसले कसरी आफ्नो पेट पाल्छ र उत्पादन गर्छ (उत्पादन पद्धति) भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छ। जब उत्पादन गर्ने तरिका बदलिन्छ (जस्तै हलोबाट ट्र्याक्टर, वा हातबाट मेसिन), तब समाजको कानुन, राजनीति, संस्कृति र सोचाइ पनि बदलिन्छ।

मार्क्सले भने कि आजसम्मको सम्पूर्ण मानव इतिहास ‘वर्ग संघर्ष’ को इतिहास हो। एकातिर मालिक (पुँजीपति), जसले काम नगरी नाफा कमाउँछ। अर्कोतिर मजदुर (श्रमिक), जसले आफ्नो रगत र पसिना बगाएर उत्पादन गर्छ तर सधैं अभावमा बाँच्छ। मार्क्सको नजरमा सत्य र न्यायको पक्षमा उभिने भनेकै श्रमिक वर्ग हो, किनकि उनीहरू नै वास्तविक उत्पादक हुन्। पुँजीपति वर्ग त असत्यको प्रतीक हो, जसले अरूको श्रम चोरेर आफूलाई धनी बनाउँछ।

अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त : तपाईंको पसिना, अरूको ढुकुटी

तपाईं कहिल्यै सोच्नुहुन्छ, धनी मानिसहरू कसरी यति धेरै धनी हुन्छन्? के उनीहरूले एक दिनमा ४८ घण्टा काम गर्छन्? पक्कै गर्दैनन्। मार्क्सले यसको रहस्य खोले, जसलाई ‘अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त’ (Theory of Surplus Value) भनिन्छ।

मानौं, तपाईं एउटा जुत्ता कारखानामा काम गर्नुहुन्छ। तपाईंले एक दिनमा १० हजार रुपैयाँ बराबरको जुत्ता उत्पादन गर्नुहुन्छ। तर मालिकले तपाईंलाई ज्यालाको रूपमा जम्मा १ हजार रुपैयाँ दिन्छ। बाँकी ९ हजार (कच्चा पदार्थको खर्च कटाएर पनि) मालिकको खल्तीमा जान्छ। त्यो ९ हजार रुपैयाँ भनेको तपाईंको नतिरेको श्रम हो, जुन मालिकले नाफाको रूपमा हडप्छ।

यही नाफा जम्मा हुँदै जाँदा धनी झन् धनी हुँदै जान्छ, र तपाईं (श्रमिक) सधैं गरिबको गरिब नै रहनुहुन्छ। आजको २१औं शताब्दीमा यो शोषण झन् परिष्कृत भएको छ। आज मजदुरको हातमा ठेला उठ्ने काम मात्र छैन, बौद्धिक श्रम गर्ने (कम्प्युटरमा काम गर्ने, डिजाइन गर्ने, अनुसन्धान गर्ने) हरूको पनि उत्तिकै शोषण भइरहेको छ। जुनसुकै तरिकाले उत्पादन भए पनि, श्रमको शोषण नै पुँजीपतिको नाफाको मूल स्रोत हो।

एक्काइसौं शताब्दीमा मार्क्स : किन अझ बढी सान्दर्भिक?

धेरै मानिसहरू भन्छन्, “मार्क्सको कुरा १९औं शताब्दीको लागि ठिकै थियो, तर आज त पुँजीवादले सबैलाई सुविधा दिएको छ।” तर के साँच्चै त्यस्तो हो त? आजको विश्वलाई हेरौं:

१. चरम आर्थिक असमानता : अक्सफाम (Oxfam) को पछिल्लो रिपोर्टले भन्छ— संसारका सबैभन्दा धनी १ प्रतिशत मानिससँग, बाँकी ९९ प्रतिशत मानिसको भन्दा धेरै सम्पत्ति छ। यो कस्तो न्याय हो? मार्क्सले १५० वर्ष अगाडि नै भविष्यवाणी गरेका थिए कि पुँजीवादले सम्पत्तिलाई केही मुठ्ठीभर मानिसको हातमा केन्द्रित गरिदिन्छ। आज जेफ बेजोस वा इलोन मस्क जस्ता व्यक्तिहरूसँग कैयौं देशहरूको कुल बजेटभन्दा बढी सम्पत्ति हुनुले मार्क्सको भनाइलाई १०० प्रतिशत सही साबित गरेको छ।

२. प्रविधि र रोजगारीको संकट (AI र Automation) : मार्क्सले भनेका थिए कि पुँजीपतिहरूले आफ्नो नाफा बढाउन निरन्तर नयाँ प्रविधि र मेसिनहरू ल्याउनेछन्, जसले गर्दा मजदुरहरू बेरोजगार हुनेछन्। आज हामी त्यही बिन्दुमा उभिएका छौं। आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI), मेसिन लर्निङ, र रोबोटिक्सले आज लाखौं मानिसको रोजगारी खोस्ने खतरा बढेको छ। प्रविधिको विकास मानव जातिको सुविधाको लागि हुनुपर्ने हो, तर पुँजीवादी व्यवस्थामा यो केवल मालिकको नाफा बढाउन र मजदुरलाई कामबाट निकाल्न प्रयोग भइरहेको छ।

३. पर्यावरणीय विनाश (Climate Change) : पुँजीवादको एउटै मात्र मन्त्र हुन्छ— “नाफा, नाफा र असीमित नाफा।” यसले प्रकृतिको दोहन गर्न कुनै हिचकिचाहट गर्दैन। आज हामीले भोगिरहेको जलवायु परिवर्तन, ग्लोबल वार्मिङ, र प्राकृतिक स्रोतको विनाश पुँजीवादी अन्धो दौडकै परिणाम हो। मार्क्सले प्रकृति र मानव बीचको सन्तुलन बिग्रिने चेतावनी उहिल्यै दिएका थिए।

४. वित्तीय पुँजीवादको भूलभुलैया : आज पुँजीवादले कारखाना मात्र चलाउँदैन, यसले सेयर बजार, बैंक, र भर्चुअल मुद्राहरू मार्फत ‘हावाबाट हावामै’ पैसा कमाइरहेको छ। यसले विश्वव्यापी आर्थिक मन्दी पटक-पटक निम्त्याइरहेको छ। मार्क्सले भनेका थिए कि पुँजीवादको स्वभाव नै संकटग्रस्त हुन्छ, यो आफैंले आफ्नो चिहान खन्नेछ।

महान् वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइन र समाजवाद

मार्क्सका विचारहरू केवल राजनीतिज्ञ र आन्दोलनकारीहरूलाई मात्र मन परेको होइन। संसारकै सबैभन्दा तीक्ष्ण दिमाग भएका वैज्ञानिक अल्बर्ट आइन्स्टाइनले समेत सन् १९४९ मा ‘मन्थ्ली रिभ्यु’ पत्रिकामा “किन समाजवाद आवश्यक छ?” (Why Socialism?) भन्ने शीर्षकमा एउटा लेख लेखेका थिए।

आइन्स्टाइनले स्पष्ट रूपमा पुँजीवादको आलोचना गर्दै भनेका थिए कि पुँजीवादले मानिसहरूलाई स्वार्थी बनाउँछ, सम्पत्तिको असीमित असमानता निम्त्याउँछ र लोकतन्त्रलाई ‘निजी पुँजीको अल्पतन्त्र’ (मुठ्ठीभर धनीहरूको शासन) मा बदलिदिन्छ। सञ्चारमाध्यम र शिक्षामा समेत धनीहरूकै नियन्त्रण हुने हुँदा एक सामान्य नागरिकले स्वतन्त्र रूपमा सोच्न पनि सक्दैन। आइन्स्टाइनको निष्कर्ष थियो— मानव जातिको रक्षा र व्यक्तिको स्वतन्त्रताको लागि योजनाबद्ध अर्थतन्त्र (समाजवाद) मात्र एउटा विकल्प हो। जब आइन्स्टाइन जस्ता वैज्ञानिकले मार्क्सको आर्थिक विश्लेषणसँग सहमति जनाउँछन्, तब मार्क्सवादलाई ‘समय सकिएको सिद्धान्त’ भन्नु मूर्खता मात्र हो।

मार्क्सका कमीकमजोरी र मार्क्सवादको खुलापन

के मार्क्स शत-प्रतिशत सही थिए? के उनी कुनै भगवान थिए जसले सबै कुरा देखेका थिए? पक्कै होइनन्।

मार्क्सले युरोपको इतिहास र समाजलाई जति गहिराइमा बुझेका थिए, एसिया वा अफ्रिका जस्ता पूर्वीय र पिछडिएका समाजहरूको बारेमा उनको अध्ययन त्यति विस्तृत थिएन। त्यसैगरी, पुँजीवाद ढलेपछि समाजवादी व्यवस्था ठ्याक्कै कस्तो हुन्छ, सरकार कसरी चल्छ भन्ने कुराको विस्तृत ‘ब्लुप्रिन्ट’ (नक्सा) उनले दिएनन्।

तर, मार्क्सको सबैभन्दा ठूलो सुन्दरता नै यही हो कि उनले कहिल्यै पनि आफूलाई ‘अन्तिम सत्य’ मानेनन्। उनले आफ्ना अनुयायीहरूलाई ‘हरेक कुरामा प्रश्न गर्न’ सिकाए। उनले आफैंले लेखेका कुराहरूलाई समयको माग अनुसार परिमार्जन गर्ने साहस राखे।

धेरै मानिसहरू (र कतिपय कम्युनिस्ट पार्टीहरूले समेत) मार्क्सवादलाई कुनै धर्मग्रन्थ जस्तै मानेर, हरेक शब्दलाई आँखा चिम्लिएर पालना गर्न खोजे। ‘ठोस परिस्थितिको ठोस विश्लेषण’ गर्नुपर्ने मार्क्सको मूल मन्त्रलाई बिर्सिएर जडसूत्रवाद (Dogmatism) मा फस्दा पेरिस कम्युनदेखि सोभियत संघसम्मका समाजवादी प्रयोगहरू असफल पनि भए। तर, सोभियत संघ ढल्नु भनेको मार्क्सवादको अन्त्य होइन; त्यो त मार्क्सवादलाई यान्त्रिक रूपमा प्रयोग गर्दा भएको दुर्घटना मात्र हो।

मार्क्सवाद : एउटा रचनात्मक विज्ञान

वास्तवमा, मार्क्सवाद कुनै किताबी सूत्र होइन, यो एउटा ‘रचनात्मक विज्ञान’ हो। जसरी विज्ञानले नयाँ तथ्यहरू फेला परेपछि आफ्ना पुराना मान्यताहरूलाई परिमार्जन गर्छ, मार्क्सवादले पनि बदलिँदो परिस्थिति अनुसार आफूलाई ढाल्न सक्नुपर्छ।

आजको एक्काइसौं शताब्दीमा मजदुर भनेको कोदालो बोक्ने किसान वा मेसिन चलाउने व्यक्ति मात्र होइन। आज ल्यापटप अगाडि बसेर दिनको १४ घण्टा कोडिङ गर्ने युवा, खाडी मुलुकमा ५० डिग्रीको घाममा पसिना बगाउने आप्रवासी कामदार, डेलिभरी ब्वाइ, र कल सेन्टरमा काम गर्ने कर्मचारीहरू— यी सबै आधुनिक युगका सर्वहारा (श्रमिक) हुन्। उनीहरूको शोषणको रूप फेरिएको छ, तर शोषणको सार उही छ।

बजारवादको यो युगमा जहाँ हरेक कुरा (भावना, सम्बन्ध, शिक्षा, स्वास्थ्य) लाई किनबेचको वस्तु बनाइएको छ, त्यहाँ मार्क्सको विचारले हामीलाई झकझकाउँछ। यसले हामीलाई सिकाउँछ कि अर्थतन्त्रको ढाँचा केवल केही कर्पोरेट घरानाहरूको नाफाको आधारमा होइन, आम मानिसको मानवीय विकास र संवेदनाको आधारमा तय गरिनुपर्छ।

मार्क्सले अर्थसत्ताको विकेन्द्रीकरण, धर्मसत्ताको विलोपीकरण र राज्यसत्ताको लौकिकीकरणको सपना देखेका थिए। उनी यस्तो समाज चाहन्थे जहाँ कोही मालिक र कोही नोकर नहोस्, जहाँ मानिसले आफ्नो आवश्यकता अनुसारको वस्तु पाओस् र क्षमता अनुसारको काम गरोस्। यो वर्गविहीन र राज्यविहीन समाजको परिकल्पना (साम्यवाद) आजको स्वार्थी दुनियाँमा एउटा ‘युटोपिया’ (कोरा कल्पना) जस्तो लाग्न सक्छ।

तर, जबसम्म समाजमा आर्थिक असमानता रहन्छ, जबसम्म एउटा मानिसको पसिनाबाट अर्को मानिसले महल ठड्याउँछ, जबसम्म प्रविधिको प्रयोग मानिसलाई बेरोजगार बनाउन गरिन्छ, र जबसम्म पुँजीवादले प्रकृतिको दोहन गरिरहन्छ— तबसम्म कार्ल मार्क्सका विचारहरू मरूभूमिमा पानी जस्तै सान्दर्भिक रहिरहनेछन्।

मार्क्सवादले हामीलाई संसारलाई हेर्ने एउटा वैज्ञानिक दृष्टिकोण दिएको छ। यसले निराशाको बीचमा आशा जगाउँछ र भन्छ— “यो असमान संसार आफैं बनेको होइन, यसलाई मानिसले नै बनाएको हो। र, जुन कुरा मानिसले बनाएको हो, त्यसलाई मानिसले नै भत्काएर अझ सुन्दर र न्यायपूर्ण बनाउन सक्छ।”

त्यसैले, एक्काइसौं शताब्दीको संघारमा उभिएर हेर्दा, कार्ल मार्क्स र उनको विचार (मार्क्सवाद) असान्दर्भिक भएका छैनन्, बरु आधुनिक पुँजीवादको क्रूरता र जटिलतालाई चिर्नको लागि पहिलेभन्दा अझ बढी धारिलो र महत्त्वपूर्ण हतियार बनेर उभिएका छन्।

एन्टोनियो ग्राम्सी: जेलका पर्खालभित्रबाट सिंगो संसारलाई उज्यालो छर्ने एक अदम्य मस्तिष्क

इतिहासमा यस्ता विरलै मानिसहरू हुन्छन्, जसको शरीर जति कमजोर हुन्छ, मस्तिष्क त्यति नै शक्तिशाली हुन्छ। बीसौं शताब्दीका महान् मार्क्सवादी चिन्तक, इटालीको कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक र फाँसीवादका कट्टर विरोधी एन्टोनियो ग्राम्सी यस्तै एक दुर्लभ व्यक्तित्व थिए।

तानाशाह बेनिटो मुसोलिनीले ग्राम्सीलाई जेल हाल्ने क्रममा अदालतमा भनेका थिए— “हामीले यो मस्तिष्कलाई काम गर्नबाट कम्तीमा बीस वर्षसम्म रोक्नुपर्छ।” तर मुसोलिनी गलत साबित भए। जेलको त्यो चिसो, अँध्यारो र यातनापूर्ण कोठरीले ग्राम्सीको शरीरलाई त गलायो, तर उनको विचारलाई कहिल्यै कैद गर्न सकेन। त्यही जेलभित्र लेखिएका उनका ‘प्रिजन नोटबुक्स’ (Prison Notebooks) आज विश्वभर राजनीतिक विज्ञान र समाजशास्त्रका अमूल्य सम्पत्ति मानिन्छन्।

आउनुहोस्, ग्राम्सीका जटिल सिद्धान्तहरूलाई बुझ्नुभन्दा पहिले, ती सिद्धान्तहरू जन्माउने त्यो मानिसको आँशु, अभाव र सङ्घर्षले भरिएको जीवनलाई नियालौं।

आँशु, अभाव र सङ्घर्षले कोरिएको बाल्यकाल

ग्राम्सीको जन्म २२ जनवरी १८९१ मा इटालीको एउटा अत्यन्तै पिछडिएको क्षेत्र सार्डिनियामा भएको थियो। उनी एक मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका थिए, तर उनको बाल्यकाल निकै दुःखदायी रह्यो। उनी सानै छँदा उनका बुबा फ्रान्सिस्कोलाई भ्रष्टाचारको झुटो आरोपमा जेल हालियो। यसपछि सात सन्तानसहितकी उनकी आमा गिसेपिनाले अत्यन्तै गरिबी र भोकमरीको सामना गर्नुपर्‍यो।

ग्राम्सीको बाल्यकालको सबैभन्दा ठूलो दुखान्त उनको स्वास्थ्य थियो। बाल्यकालमै लागेको एक प्रकारको रोगका कारण उनको मेरुदण्डको वृद्धि रोकियो। उनी कुँजो र शारीरिक रूपमा निकै कमजोर भए। एकातिर चरम गरिबी, अर्कोतिर शारीरिक अशक्तता। ११ वर्षको उमेरमै उनले पढाइ छोडेर परिवार पाल्न दिनको १० घन्टा कर कार्यालयमा काम गर्नुपर्‍यो।

तर, उनीभित्र ज्ञानको भोक यति तीव्र थियो कि उनले काम गर्दै आफैं पढ्न थाले। उनकी आमाको असीम माया र ग्राम्सीको आफ्नै दृढ इच्छाशक्तिका कारण उनी फेरि स्कूल फर्किए र उत्कृष्ट अङ्क ल्याएर पास हुँदै गए। यही अभाव र सङ्घर्षले ग्राम्सीलाई समाजको यथार्थ, गरिबहरूको पीडा र राज्यसत्ताको क्रूरतालाई नजिकबाट बुझ्न सिकाएको थियो।

ट्यूरिनको यात्रा र राजनीतिक चेतनाको बिजारोपण

सन् १९११ मा ट्यूरिन विश्वविद्यालयमा छात्रवृत्ति पाएपछि ग्राम्सीको जीवनले नयाँ मोड लियो। ट्यूरिन त्यतिबेला इटालीको औद्योगिकीकरणको केन्द्र थियो। त्यहाँ उनले पहिलो पटक कलकारखानामा काम गर्ने मजदुरहरूको सङ्गठित शक्ति, उनीहरूको पसिना र पुँजीपतिहरूको शोषण देखे।

ट्यूरिनको यही वातावरण, दाजु जेनेरोको समाजवादी प्रभाव र रसियामा भइरहेको क्रान्तिको लहरले ग्राम्सीलाई राजनीतिमा धकेल्यो। उनी इटालीको समाजवादी पार्टीमा आबद्ध भए। विस्तारै उनी एक प्रखर पत्रकार र मजदुर नेताको रूपमा उदाउन थाले। उनले मजदुरहरूलाई केवल मेसिनको पुर्जा मात्र नभएर समाज बदल्ने मुख्य संवाहकको रूपमा देखे र फ्याक्ट्री काउन्सिल (कारखाना परिषद्) हरूको निर्माणमा जोड दिए।

मुसोलिनीको फाँसीवाद र जेलको त्रासदी

सन् १९२० को दशकमा इटालीमा एकातिर मजदुर आन्दोलन चर्कंदै थियो भने अर्कोतिर बेनिटो मुसोलिनीको नेतृत्वमा चरम दक्षिणपन्थी फाँसीवादी (Fascist) शक्तिको उदय भइरहेको थियो।

ग्राम्सी इटालीको कम्युनिष्ट पार्टीका प्रमुख नेता बनिसकेका थिए। उनले मुसोलिनीको फाँसीवादले इटालीलाई विनाशतिर लैजाँदैछ भनेर निरन्तर चेतावनी दिए। तर सन् १९२६ मा मुसोलिनीले ग्राम्सीलाई गिरफ्तार गरेर २० वर्ष ४ महिना ५ दिनको जेल सजाय सुनाए।

जेलभित्र ग्राम्सीले भोगेको पीडा शब्दमा बयान गर्न सकिँदैन। राम्रो खाना र औषधिको अभावमा उनका दाँत झरे, रगत बान्ता हुन थाल्यो, र असह्य दुखाइले उनी भित्तामा टाउको ठोक्थे। तर उनकी भाउजू तानिया र साथी पिएरो श्राफाको निरन्तर सहयोगले उनले जेलभित्रै किताब र कापीहरू पाए। त्यही मृत्युतुल्य अवस्थामा उनले ३० वटा कापीहरूमा करिब ३००० पृष्ठ लामा आफ्ना विचारहरू लेखे। ४६ वर्षको अल्पायुमै २७ अप्रिल १९३७ मा उनको दुखद निधन भयो। तर उनी मरेर पनि आफ्ना विचारहरूबाट सधैंका लागि अमर बने।

ग्राम्सीका अमर विचारहरू: जो मानिसको मर्म बुझ्छन्

ग्राम्सीले कार्ल मार्क्सका सिद्धान्तहरूलाई केवल जडसूत्र वा किताबी ज्ञानको रूपमा मात्र हेरेनन्। उनले मार्क्सवादलाई इटाली र युरोपको तत्कालीन यथार्थसँग जोडेर त्यसको मानविकीकरण गरे। उनका मुख्य विचारहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

१. सांस्कृतिक आधिपत्य (Cultural Hegemony): विचारको शासन

ग्राम्सीको सबैभन्दा ठूलो र मौलिक योगदान भनेकै ‘सांस्कृतिक आधिपत्य’ को सिद्धान्त हो। मार्क्सवादीहरू पहिले के भन्थे भने, पुँजीपति वर्गले मजदुरहरूमाथि पुलिस, सेना र कानुनको बलमा मात्र शासन गर्छ।

तर ग्राम्सीले निकै गहिरो कुरा पत्ता लगाए— मानिसहरू केवल बन्दुकको डरले मात्र शासित हुँदैनन्, उनीहरू विचार र सहमतिद्वारा पनि शासित हुन्छन्। पुँजीपति वर्गले आफ्नो सत्ता टिकाउन बन्दुकभन्दा बढी विचारको प्रयोग गर्छ। उनीहरूले विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, चर्च (धर्म), साहित्य र कलाको माध्यमबाट आफ्नो विचारलाई सम्पूर्ण समाजको ‘सामान्य ज्ञान’ (Common Sense) बनाइदिन्छन्। उदाहरणका लागि, गरिब हुनु भनेको ‘भाग्यको खेल’ हो वा ‘आफ्नै असक्षमता’ हो भन्ने भाष्य निर्माण गरिन्छ, ताकि गरिबले कहिल्यै राज्यसत्ताको विरोध नगरोस्। जब शासित वर्गले शोषक वर्गको विचारलाई आफ्नै विचार ठानेर खुसीखुसी स्वीकार गर्छ, त्यसलाई नै ‘आधिपत्य’ भनिन्छ। बन्दुकको शासन टुट्न सक्छ, तर विचारको जालो तोड्न निकै गाह्रो हुन्छ।

२. राज्य र नागरिक समाज (State and Civil Society)

कार्ल मार्क्सले राज्यलाई केवल पुँजीपतिहरूको ‘शोषण गर्ने यन्त्र’ को रूपमा मात्र हेरेका थिए। तर ग्राम्सीले यसलाई अझ फराकिलो बनाए। उनका अनुसार आधुनिक राज्य भनेको ‘बलप्रयोग’ र ‘सहमति’ दुवैको मिश्रण हो।

• राजनीतिक समाज (Political Society): यसमा पुलिस, सेना, अदालत र जेल पर्छन्। यसले जनतालाई बलप्रयोग गरेर तर्साउँछ।
• नागरिक समाज (Civil Society): यसमा परिवार, विद्यालय, धार्मिक सङ्घसंस्था, मिडिया र क्लबहरू पर्छन्। यसले जनताको मष्तिष्कमा विचार घुसाएर उनीहरूको सहमति निर्माण गर्छ।

ग्राम्सीले के बुझे भने, युरोप जस्ता विकसित पुँजीवादी देशहरूमा राज्यसत्तालाई जोगाउन ‘नागरिक समाज’ ले एउटा मजबुत पर्खालको काम गरेको हुन्छ। त्यसैले हतियार उठाएर मात्र क्रान्ति सफल हुँदैन, पहिले नागरिक समाजका संस्थाहरू (शिक्षा, मिडिया, संस्कृति) मा सर्वहारा वर्गले आफ्नो विचार स्थापित गर्नुपर्छ।

३. बुद्धिजीवीहरूको नयाँ परिभाषा (The Role of Intellectuals)

ग्राम्सीको अर्को अत्यन्तै क्रान्तिकारी विचार ‘बुद्धिजीवी’ सम्बन्धी हो। उनी भन्थे— “सबै मानिस बुद्धिजीवी हुन्, तर समाजमा सबैले बुद्धिजीवीको काम गर्दैनन्।” ग्राम्सीका अनुसार मानिसले गर्ने कुनै पनि काममा थोरै भए पनि बुद्धिको प्रयोग हुन्छ नै। उनले बुद्धिजीवीलाई दुई भागमा बाँडे:

• परम्परावादी बुद्धिजीवी (Traditional Intellectuals): जस्तै पण्डित, पादरी, पुराना प्राध्यापक वा साहित्यकारहरू। यिनीहरू आफूलाई समाजभन्दा माथिको र स्वतन्त्र ठान्छन्, तर वास्तवमा यिनीहरूले पुरानै शोषणकारी व्यवस्था र परम्परालाई मलजल गरिरहेका हुन्छन्।
• जैविक वा आङ्गिक बुद्धिजीवी (Organic Intellectuals): यी ती व्यक्ति हुन् जो समाजको पीँधबाट, मजदुर वा किसान वर्गबाट उठ्छन्। यिनीहरूले आफ्नो वर्गको पीडा बुझेका हुन्छन् र आफ्नो वर्गलाई सङ्गठित गर्न, उनीहरूमा चेतना भर्न र उनीहरूको नेतृत्व गर्न अगाडि सर्छन्।

ग्राम्सीका अनुसार कुनै पनि क्रान्ति सफल हुनका लागि सर्वहारा वर्गले आफ्नै ‘जैविक बुद्धिजीवी’ हरू पैदा गर्नुपर्छ। बाहिरबाट आएका पण्डितहरूले क्रान्ति गरिदिँदैनन्, भुइँमान्छे आफैंले आफ्नो वर्गको बौद्धिक नेतृत्व गर्नुपर्छ।

४. स्थितिको युद्ध र गतिशील युद्ध (War of Position vs. War of Maneuver)

सन् १९१७ मा रसियामा लेनिनको नेतृत्वमा कम्युनिष्ट क्रान्ति सफल भयो। धेरैलाई लाग्यो, अब युरोपभरि त्यसैगरी क्रान्ति हुन्छ। तर त्यसो भएन। किन? ग्राम्सीले यसको सटीक जवाफ दिए।

• गतिशील युद्ध (War of Maneuver): यो भनेको सेना वा हतियारबन्द जत्थाले सिधै सरकार वा राज्यसत्तामाथि आक्रमण गर्नु हो (जस्तो रसियामा भयो)। रसियामा नागरिक समाज निकै कमजोर थियो, त्यसैले सत्ता कब्जा गर्ने बित्तिकै क्रान्ति सफल भयो।
• स्थितिको युद्ध (War of Position): तर पश्चिमी युरोपमा पुँजीवादले आफ्नो नागरिक समाज (मिडिया, स्कुल, धर्म) लाई यति बलियो बनाएको थियो कि सिधै सरकारमाथि आक्रमण गर्नु मूर्खता हुन्थ्यो। त्यसैले यहाँ ‘स्थितिको युद्ध’ लड्नुपर्छ। यो भनेको एउटा लामो, वैचारिक र सांस्कृतिक सङ्घर्ष हो। जनताको दिमागमा गडेर बसेका पुराना मान्यताहरूलाई हटाएर नयाँ सांस्कृतिक आधिपत्य स्थापना नगरीकन राजनीतिक सत्ता कब्जा गर्न सकिँदैन।

५. प्रेक्सिसको दर्शन (Philosophy of Praxis) र ऐतिहासिक भौतिकवाद

ग्राम्सी मार्क्सवादलाई ‘प्रेक्सिसको दर्शन’ भन्न रुचाउँथे। प्रेक्सिस (Praxis) भनेको सिद्धान्त र व्यवहार (Theory and Action) को मिलन हो।

उनका अनुसार दर्शन भनेको विद्वानहरूले कोठामा बसेर गर्ने गफ मात्र होइन; यो त समाजलाई बदल्ने औजार हो। मानिस भनेको केवल अर्थतन्त्रको दास होइन, ऊ सचेत प्राणी हो। मानिसले आफ्नो इच्छाशक्ति र सङ्गठित प्रयासबाट इतिहासको धारलाई बदल्न सक्छ। ग्राम्सीले यान्त्रिक भौतिकवाद (जसले भन्छ कि अर्थतन्त्र बदलिएपछि समाज आफैं बदलिन्छ) को कडा आलोचना गरे र क्रान्तिमा मानिसको ‘सचेत पहलकदमी’ लाई प्रमुख माने।

 

फाँसीवादको चिरफार र निष्कर्ष

ग्राम्सीले मुसोलिनीको फाँसीवादलाई ‘निस्क्रिय क्रान्ति’ (Passive Revolution) को सङ्ज्ञा दिए। जब समाजमा पुरानो पुँजीवादी व्यवस्था सङ्कटमा पर्छ र नयाँ समाजवादी व्यवस्था आउन सक्दैन, त्यस्तो अन्योलपूर्ण अवस्थामा फाँसीवादको उदय हुन्छ। फाँसीवादले ठूला-ठूला कुरा गरेर जनतालाई भ्रममा पार्छ, तर सारमा यसले पुरानै पुँजीवादी संरचनालाई क्रूरतापूर्वक जोगाउने काम गर्छ। ग्राम्सीको यो विश्लेषण आजको विश्वमा उदय भइरहेका विभिन्न अतिवादी र पपुलिस्ट (Populist) शक्तिहरूलाई बुझ्न पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, एन्टोनियो ग्राम्सी एक यस्ता चिन्तक थिए जसले मार्क्सवादलाई मानिसको मनोविज्ञान, संस्कृति र दैनिक जीवनसँग जोडे। उनले हामीलाई सिकाए कि सत्ता भनेको बन्दुकको नालमा मात्र हुँदैन, यो त हामीले पढ्ने किताब, हेर्ने समाचार र पुज्ने देउताहरूमा पनि लुकेको हुन्छ।

जेलको अमानवीय यातना सहँदै उनले जुन बौद्धिक सम्पदा छोडेर गए, त्यसले उनलाई बीसौं शताब्दीका महान् योद्धाहरूको पङ्क्तिमा उभ्याउँछ। शारीरिक रूपमा कुँजो र अशक्त ग्राम्सीको मष्तिष्क यति शक्तिशाली थियो कि त्यसले फाँसीवादका मोटा पर्खालहरू भत्काएर आज एक्काइसौं शताब्दीसम्म पनि विश्वभरका उत्पीडित वर्गलाई उज्यालो दिइरहेको छ।

 

इतिहासमा यस्ता धेरै राजाहरू भए जसले तरवारको बलमा संसार जिते। तर, इतिहासमा यस्ता विरलै मानिसहरू जन्मिए जसले एउटा कुनाको अँध्यारो कोठामा बसेर चलाएको कलमको बलमा सिङ्गो संसारको नक्सा बदलिदिए। तिनै विरलै जन्मने युगपुरुषहरूमध्ये एक हुन्— कार्ल मार्क्स।

आज हामी कार्ल मार्क्सलाई ‘वैज्ञानिक समाजवादका प्रवर्तक’, ‘महान् दार्शनिक’ वा ‘कम्युनिस्टहरूको देउता’ को रूपमा चिन्छौं। तर, के तपाईंलाई थाहा छ, संसारभरिका गरिब र मजदुरहरूको मुक्तिको सपना देख्ने यो मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा कति भयानक गरिबी, भोक र सन्तान वियोगको पीडा सहेको थियो? आउनुहोस्, ‘दास क्यापिटल’ (Das Kapital) र ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ (Communist Manifesto) जस्ता महान् ग्रन्थहरू लेख्ने ती औंलाहरूको पछाडि लुकेको एउटा संवेदनशील र सङ्घर्षशील मानिसको कथा सुनौं।

१. बाल्यकाल र क्रान्तिको बिजारोपण

कार्ल मार्क्सको जन्म ५ मे १८१८ मा तत्कालीन प्रशिया (हालको जर्मनी) को राइन प्रान्तअन्तर्गत पर्ने ट्रियर भन्ने सहरमा भएको थियो। उनको परिवार मूलतः यहूदी थियो। उनका बुबा हेइनरिख मार्क्स एक वकिल थिए भने आमा हेनरिटा घरेलु कामदार थिइन्। तत्कालीन समाजमा यहूदीहरूमाथि हुने विभेदबाट बच्न र आफ्नो वकिल पेसा जोगाउन उनका बुबाले सन् १८२४ मा यहूदी धर्म त्यागेर इसाई (प्रोटेस्टेन्ट) धर्म अपनाए। बाल्यकालमै देखिएको धर्म परिवर्तनको यो बाध्यताले सायद मार्क्सको बालमस्तिष्कमा धर्मप्रति सधैंका लागि एउटा वितृष्णा पैदा गरिदियो।

मार्क्स सानैदेखि अत्यन्तै तीक्ष्ण बुद्धिका थिए। उनका बुबाले घरमै एउटा राम्रो पुस्तकालय बनाएका थिए, जहाँ रुसो र भोल्टेयर जस्ता दार्शनिकहरूका किताबहरू थिए। त्यही पुस्तकालयको धुलोमा खेल्दै मार्क्सले ग्रीक मिथक र ‘प्रोमेथियस’ (जसले देवताहरूबाट आगो चोरेर मानिसलाई दिएको थियो र बदलामा कठोर सजाय भोगेको थियो) को कथा पढे। सायद त्यही प्रोमेथियस जस्तै, मार्क्सले पनि गरिबहरूको लागि ‘क्रान्तिको आगो’ ल्याउने अठोट बाल्यकालमै गरेका थिए।

मार्क्सलाई उनका बुबा आफू जस्तै ठूलो वकिल बनाउन चाहन्थे। त्यसैले सन् १८३५ मा उनलाई कानुन पढ्न बोन विश्वविद्यालय पठाइयो। तर, मार्क्सको मन कानुनका दफाहरूमा भन्दा समाजको यथार्थ, इतिहास र दर्शनमा बढी रमाउन थाल्यो। पछि उनी बर्लिन विश्वविद्यालय पुगे, जहाँ उनको भेट प्रसिद्ध दार्शनिक हेगेलका विचारहरूसँग भयो। सुरुमा उनले कविता र उपन्यासहरू पनि लेखे, तर समाजको डरलाग्दो यथार्थ देखेर उनले साहित्यको काल्पनिक दुनियाँ छोडेर दर्शनको कठोर बाटो रोजे।

२. प्रेम, विवाह र जीवनको असली यात्रा

२५ वर्षको उमेरमा, सन् १८४३ जुन १९ मा मार्क्सले आफ्नी बालसखा जेनी फोन वेस्टफेलेन सँग विवाह गरे। जेनी एउटा निकै धनी र कुलीन (Aristocrat) परिवारकी छोरी थिइन्। तर उनले आफ्नो सुखसयल र राजसी जीवनलाई त्यागेर एउटा बेरोजगार, विद्रोही र सधैंभरि देश निकाला भइरहने मार्क्सलाई आफ्नो जीवनसाथी रोजिन्।

जेनी र मार्क्सको प्रेम यति प्रगाढ थियो कि उनीहरूले जीवनमा भोगेको जस्तोसुकै भयानक गरिबी र सन्तान वियोगको पीडाले पनि उनीहरूलाई कहिल्यै गलाउन सकेन। जेनी मार्क्सकी पत्नी मात्र थिइनन्, उनी मार्क्सकी सबैभन्दा ठूली आलोचक, सहकर्मी र मार्क्सभन्दा पनि कट्टर कम्युनिस्ट थिइन्। मार्क्स जब रातभरि लेखेर थाक्थे, जेनी ती अक्षरहरूलाई सार्ने र सम्पादन गर्ने काम गर्थिन्।

विवाहपछि मार्क्स पत्रकारितामा लागे। उनले ‘राइनिश जाइटुङ’ (Rheinisch Zeitung) नामक पत्रिकाको सम्पादक भएर काम गरे। त्यहाँ उनले किसानहरूले दाउरा टिप्न नपाउने कानुन र गरिबहरूमाथि हुने राज्यको क्रूरताको विरुद्धमा यति आक्रामक लेखहरू लेखे कि तत्कालीन प्रशियाको राजाको सरकार अत्तालियो। अन्ततः पत्रिकामाथि प्रतिबन्ध लगाइयो र मार्क्सलाई देश निकाला गरियो। यहीँबाट सुरु भयो मार्क्सको जिन्दगीभरिको निर्वासन (Exile) को यात्रा।

३. पेरिसको बसाइ र एंगेल्ससँगको त्यो ऐतिहासिक मिलन

देश निकाला भएपछि मार्क्स आफ्नी नवविवाहिता पत्नी जेनीलाई लिएर फ्रान्सको राजधानी पेरिस पुगे। पेरिस त्यतिबेला युरोपका क्रान्तिकारीहरूको केन्द्र थियो। त्यहाँ उनले अर्थशास्त्रको गहिरो अध्ययन सुरु गरे।

यही पेरिसमा सन् १८४४ को अन्त्यतिर एउटा यस्तो ऐतिहासिक मिलन भयो, जसले संसारको इतिहासलाई सधैंका लागि बदलिदियो। त्यो थियो— कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिख एंगेल्स बीचको भेट। एंगेल्स एउटा ठूलो उद्योगपतिका छोरा थिए। उनी बाहिरबाट हेर्दा पुँजीपति थिए, तर भित्रबाट उनी गरिब मजदुरहरूको पक्षमा उभिने एक सच्चा कम्युनिस्ट थिए। पहिलो भेटमै उनीहरू दुवैले महसुस गरे कि उनीहरूको विचार र गन्तव्य एउटै हो।

त्यसपछिको उनीहरूको मित्रता इतिहासमै अद्वितीय मानिन्छ। मार्क्स जस्तो गरिब र विद्रोहीलाई जिन्दगीभरि पाल्ने, उनका किताबहरू छाप्न पैसा दिने र उनी मरेपछि उनका अधुरा पाण्डुलिपिहरूलाई पूर्णता दिने काम एंगेल्सले नै गरे। यदि एंगेल्स हुँदैनथे भने सायद मार्क्स गरिबी र भोकले उहिल्यै मरिसक्थे र संसारले ‘पूँजी’ जस्तो महान् ग्रन्थ कहिल्यै पाउने थिएन।

४. ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ र युरोपको उथलपुथल

पेरिसमा पनि मार्क्स चुप बसेनन्। उनले तत्कालीन सरकार र पुँजीवादी व्यवस्थाको यति कडा आलोचना गरे कि फ्रान्स सरकारले पनि उनलाई देश निकाला गरिदियो। त्यसपछि उनी बेल्जियमको ब्रसेल्स पुगे।

त्यहाँ रहँदा मार्क्स र एंगेल्सले मजदुरहरूलाई सङ्गठित गर्न ‘कम्युनिस्ट लिग’ को स्थापना गरे। सन् १८४७ को अन्त्यतिर लिगले उनीहरूलाई एउटा यस्तो दस्तावेज लेख्ने जिम्मा दियो, जसले कम्युनिस्टहरूको सिद्धान्त र उद्देश्यलाई आम मानिससम्म पुर्‍याओस्।

त्यसपछि, फेब्रुअरी १८४८ मा एउटा सानो तर संसार हल्लाउने पुस्तक प्रकाशित भयो— ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ (The Communist Manifesto)।

यसको पहिलो वाक्य नै यति शक्तिशाली थियो: “युरोपमा एउटा भूत घुमिरहेको छ— कम्युनिज्मको भूत।” र, अन्तिम वाक्य थियो: “संसारका मजदुरहरू एक होऔं, तिमीहरूसँग गुमाउनको लागि आफ्ना हतकडी र नेलहरू बाहेक केही छैन, तर जित्नको लागि सिङ्गो संसार छ।”

यो घोषणापत्रले समाजको विकास कसरी हुन्छ (ऐतिहासिक भौतिकवाद) र आजसम्मको इतिहास वर्गसङ्घर्षको इतिहास हो भन्ने कुरा सरल भाषामा व्याख्या गर्‍यो। यसले मजदुरहरूलाई केवल दुःख सहने प्राणीबाट ‘इतिहासको नयाँ नायक’ को रूपमा उभ्याइदियो। संयोग कस्तो भने, यो पुस्तक निस्किएको केही समयमै फ्रान्सलगायत सिङ्गो युरोपभरि क्रान्तिको ज्वाला दन्कियो।

५. लन्डनको अँध्यारो कोठा : जहाँ भोक र आँसुले ‘पूँजी’ जन्मायो

युरोपमा उठेको क्रान्तिलाई शासकहरूले क्रूरतापूर्वक दबाए। मार्क्सलाई फेरि बेल्जियम र जर्मनीबाट निकालियो। फ्रान्सले पनि बस्न दिएन। अन्ततः सन् १८४९ को अगस्टमा, मार्क्स सबैतिरबाट लखेटिँदै बेलायतको लन्डन पुगे। अब लन्डन नै उनको बाँकी जीवनको स्थायी बासस्थान र चिहान बन्यो।

लन्डनको बसाइ मार्क्स र जेनीको जीवनको सबैभन्दा कालो र दर्दनाक अध्याय थियो। उनीहरू एउटा सानो, चिसो र अँध्यारो कोठामा बस्थे। मार्क्ससँग कुनै नियमित जागिर थिएन। बेला-बेलामा अमेरिकी पत्रिकाहरूमा लेखेको भरमा आउने थोरै पैसा र एंगेल्सले पठाउने आर्थिक सहयोगले मात्र उनीहरूको सास धानिन्थ्यो।

कल्पना गर्नुहोस् त त्यो बाबुको मुटु कति रोयो होला, जोसँग आफ्ना लालाबालालाई खुवाउने एक कचौरा दूधसमेत हुँदैनथ्यो!

घरभाडा तिर्न नसकेर उनीहरू कैयौं पटक घरबाट निकालिए। जाडोमा लगाउने बाक्लो कोटसमेत बन्दकी राखेर उनीहरूले रोटी किनेर खानुपर्थ्यो। कुपोषण र चिसोका कारण मार्क्स र जेनीका तीन-तीन जना प्यारा छोराछोरी (ग्विडो, फ्रान्सिस्का र एडगर) ले उनीहरूकै काखमा प्राण त्यागे।

सन् १८५२ मा जब उनकी सानी छोरी फ्रान्सिस्काको मृत्यु भयो, मार्क्ससँग छोरीको लागि एउटा काठको बाकस (कफिन) किन्ने पैसासमेत थिएन। उनकी पत्नी जेनीले छिमेकीसँग पैसा मागेर आफ्नी छोरीको अन्तिम संस्कार गरिन्। पछि, सबैभन्दा प्यारो ९ वर्षे छोरो एडगरको मृत्यु हुँदा मार्क्सको मुटु छियाछिया भयो। उनले एंगेल्सलाई चिठ्ठीमा लेखेका थिए— “मेरो घर पूर्ण रूपले उजाडिएको छ… मलाई लाग्थ्यो म जस्तोसुकै दुःख पनि सहन सक्छु, तर यो चोटले मलाई भित्रैदेखि तोडिदिएको छ।”

तर, यति भयंकर विपत्ति, भोक र सन्तान वियोगको बीचमा पनि मार्क्सले हार मानेनन्। उनी हरेक बिहान लन्डनको ‘ब्रिटिस म्युजियम’ को पुस्तकालयमा जान्थे र बेलुका नहुन्जेलसम्म अर्थशास्त्र, इतिहास र पुँजीवादका तथ्याङ्कहरू अध्ययन गर्थे। उनी पुँजीवादले कसरी मानिसको रगत चुस्छ भन्ने कुराको वैज्ञानिक प्रमाण खोजिरहेका थिए।

यही पुस्तकालयको धुलो, भोक र सन्तानको वियोगको आँसुबाट जन्मिएको थियो मानव इतिहासकै सबैभन्दा महान् र जटिल अर्थशास्त्रीय ग्रन्थ— ‘पूँजी’ (Das Kapital)।

सन् १८६७ मा यसको पहिलो खण्ड प्रकाशित भयो। यसमा मार्क्सले ‘अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त’ (Theory of Surplus Value) मार्फत पुँजीपतिले कसरी मजदुरको नतिरेको श्रमबाट नाफा कमाउँछ र कसरी धनी झन् धनी हुँदै जान्छ भन्ने कुरा छर्लङ्ग पारे। उनले प्रमाणित गरिदिए कि गरिबी भनेको भगवानले दिएको श्राप होइन, यो त पुँजीवादी व्यवस्थाले जन्माएको उपज हो। र, जबसम्म उत्पादनका साधनहरू (कलकारखाना, जमिन) मुठ्ठीभर पुँजीपतिको हातमा रहन्छन्, तबसम्म यो शोषण रोकिँदैन।

६. प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय र पेरिस कम्युन

मार्क्स केवल एउटा कोठामा बसेर सिद्धान्त मात्र लेख्ने दार्शनिक थिएनन्। उनी सडकमा उत्रिएर मजदुरहरूलाई सङ्गठित गर्ने नेता पनि थिए। सन् १८६४ मा लन्डनमा ‘प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय’ (First International) को स्थापना भयो। यो संसारभरिका मजदुरहरूलाई एउटै छातामुनि ल्याउने पहिलो र ऐतिहासिक प्रयास थियो। मार्क्स यसका प्रमुख योजनाकार र बौद्धिक नेता थिए।

सन् १८७१ मा फ्रान्सका मजदुरहरूले विद्रोह गरेर पेरिसमा आफ्नै सरकार बनाए, जसलाई ‘पेरिस कम्युन’ (Paris Commune) भनिन्छ। इतिहासमै पहिलो पटक मजदुरहरूले सत्ता हातमा लिएका थिए। मार्क्सले यो घटनालाई अत्यन्तै नजिकबाट नियाले। तर जम्मा ७२ दिनपछि फ्रान्सको शासक वर्गले हजारौं मजदुरहरूको रगतको आहालमा पेरिस कम्युनलाई क्रूरतापूर्वक दबाइदियो।

पेरिस कम्युनको पतनपछि मार्क्सले ‘फ्रान्समा गृहयुद्ध’ (The Civil War in France) नामक पुस्तक लेखे। त्यसमा उनले स्पष्ट पारे कि मजदुरहरूले पुरानो राज्यसत्ताको मेसिनरीलाई जस्ताको तस्तै हातमा लिएर आफ्नो हितमा प्रयोग गर्न सक्दैनन्; उनीहरूले त्यसलाई भत्काएर आफ्नै नयाँ संयन्त्र (सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व) निर्माण गर्नुपर्छ।

७. रोग, बिदाइ र अनन्त अमरत्व

लगातारको मानसिक तनाव, गरिबी, कुपोषण र रातदिनको कठोर परिश्रमले मार्क्सको शरीर भित्रभित्रै मक्किसकेको थियो। उनलाई कलेजोको रोग, लगातारको खोकी र शरीरभरि खटिरा आउने समस्याले सताउन थाल्यो।

तर मार्क्सलाई सबैभन्दा ठूलो धक्का सन् १८८१ को डिसेम्बरमा लाग्यो, जब जीवनको हरेक दुःखमा साथ दिने उनकी प्यारी पत्नी जेनीको क्यान्सरका कारण मृत्यु भयो। जेनीको मृत्युपछि मार्क्स जिउँदो लास जस्तै भए। एंगेल्सले त्यतिबेलै भनेका थिए, “जेनीसँगै मार्क्सको पनि मृत्यु भयो।” त्यसमाथि, सन् १८८३ को जनवरीमा उनकी जेठी छोरी जेनी क्यारोलिनको पनि ३८ वर्षकै कलिलो उमेरमा मृत्यु भयो।

यी लगातारका बज्रपातहरू सहन नसकी, अन्ततः १४ मार्च १८८३ का दिन, आफ्नो कुर्सीमा बसिरहेकै अवस्थामा यो महान् मस्तिष्कले सधैंका लागि सोच्न बन्द गर्‍यो।

उनको अन्त्येष्टिमा लन्डनको हाइगेट चिहानघाटमा जम्मा ११ जना मानिसहरू मात्र उपस्थित थिए। त्यहाँ उभिएर उनका अभिन्न मित्र फ्रेडरिख एंगेल्सले भनेका थिए:

“हाम्रो युगको सबैभन्दा महान् मस्तिष्कले सोच्न बन्द गरेको छ… मार्क्स सबैभन्दा पहिले एक क्रान्तिकारी थिए। उनको जीवनको एउटै मात्र मिसन थियो— पुँजीवादी समाजलाई भत्काउनु र आधुनिक सर्वहारा वर्गको मुक्ति। उनको नाम र उनको काम युगौंयुगसम्म अमर रहनेछ।”

एक्काइसौं शताब्दीमा मार्क्स किन सान्दर्भिक?

आज मार्क्स बितेको डेढ सय वर्षभन्दा बढी भइसक्यो। सोभियत सङ्घको पतनपछि धेरै पुँजीवादी आलोचकहरूले घोषणा गरे— “मार्क्सवाद मर्यो।”

तर, के साँच्चै मार्क्सवाद मरेको हो त? जबसम्म संसारमा एउटा मानिस भोकै सुत्छ र अर्को मानिस अर्बौंको महलमा बस्छ; जबसम्म प्रविधिको विकासले मानिसलाई सुविधा दिनुको साटो बेरोजगार बनाउँछ; जबसम्म जलवायु परिवर्तन र नाफाको भोका बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले यो धर्तीलाई नै विनाशको सँघारमा पुर्‍याउँछन्— तबसम्म कार्ल मार्क्सका विचारहरू आजको भन्दा झन् बढी धारिलो र सान्दर्भिक भएर उभिनेछन्।

कार्ल मार्क्सले हामीलाई एउटा यस्तो चस्मा दिएर गएका छन्, जसबाट हामीले समाजको वास्तविक अनुहार (शोषण, नाफा र वर्गसङ्घर्ष) लाई प्रस्ट देख्न सक्छौं। उनले इतिहासको व्याख्या मात्र गरेनन्, उनले भनिदिए— “दार्शनिकहरूले आजसम्म संसारको व्याख्या मात्र गरेका छन्, तर मुख्य कुरा त यसलाई बदल्नु हो।”

मार्क्सको जिन्दगी हामी सबैका लागि एउटा पाठ हो। गरिबीले थला पर्दा र आफ्नै लालाबाला भोकले मर्दा पनि जो मानिस आफ्नो आदर्श र सम्पूर्ण मानव जातिको मुक्तिको सपनाबाट एक इन्च पनि पछि हटेन, त्यो मानिस इतिहासको पानामा मात्र होइन, संसारका करोडौं शोषित र पीडित मानिसहरूको मुटुमा सधैंभरि धड्किरहनेछ।

धर्म, दुःख र मार्क्सवाद : मानव इतिहासको एउटा भावात्मक यात्रा

कल्पना गर्नुहोस् त आजभन्दा हजारौं वर्ष अगाडिको त्यो आदिम युग ! न घर थियो, न बिजुली, न त विज्ञानको उज्यालो। मानिस जङ्गलमा बस्थ्यो। अचानक आकाश कालो हुन्थ्यो, डरलाग्दो गर्जनसहित चट्याङ पर्थ्यो, हावाहुरी चल्थ्यो र जङ्गलमा डढेलो लाग्थ्यो। त्यो आदिम मानिस डरले थरथर काम्थ्यो। उसलाई लाग्थ्यो— “पक्कै पनि आकाशमा कोही अदृश्य र सर्वशक्तिमान् छ, जो मसँग रिसाएको छ।”

यहीँबाट जन्मियो धर्मको पहिलो बीज। मानिसले आगो, पानी, घाम र हावालाई देउता मान्न थाल्यो। आफूलाई विपत्तिबाट बचाउन र प्रकृतिको रिस शान्त पार्न उसले पशुहरूको बलि दिन थाल्यो, हात जोडेर प्रार्थना गर्न थाल्यो। धर्मको सुरुवात भगवानको खोजीमा होइन, मानिसको नितान्त भौतिक सुरक्षा र डरको निवारण को लागि भएको थियो।

आउनुहोस्, धर्म र मार्क्सवादको यो जटिल सिद्धान्तलाई हाम्रै समाज, हाम्रै दुःख र हाम्रै इतिहासको ऐनामा राखेर हेरौं।

१. पुरोहित वर्गको उदय र सत्ताको खेल

जब समाज अलि अगाडि बढ्यो, खेतीपाती सुरु भयो, तब समाजमा केही बाठा मानिसहरूको उदय भयो। उनीहरूले प्रकृतिको डरलाई आफ्नो हतियार बनाए। उनीहरूले भने, “तिमीहरू सिधै देउतासँग बोल्न सक्दैनौ, हामी बोल्छौं। हामीले भने जसरी पूजा र यज्ञ गर्यौ भने मात्र पानी पर्छ, बाली सप्रिन्छ।” यसरी जन्मियो पुरोहित वर्ग।

विस्तारै समाजलाई कामको आधारमा होइन, जन्मको आधारमा बाँडियो। ‘ब्राह्मण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र’ जस्ता वर्ण र जातप्रथाको निर्माण गरियो। आफूलाई माथि राख्न र गरिब, निमुखा तथा युद्धमा हारिएका दासहरूलाई सधैंभरि पिँधमा राखिराख्न यो व्यवस्था बनाइएको थियो।

तर, एउटा भोको दासले सधैंभरि चुपचाप कसरी अत्याचार सहन्छ? उसले विद्रोह गर्न सक्थ्यो। हो, त्यही विद्रोहलाई रोक्न धर्मलाई एउटा ‘दार्शनिक हतियार’ बनाइयो। मनुस्मृति, गीता जस्ता ग्रन्थहरूको व्याख्या यसरी गरियो कि गरिबले आफ्नो गरिबीलाई ‘पूर्वजन्मको पाप’ मान्न थाल्यो। “भगवानको इच्छा यस्तै छ, जे छ यसैमा सन्तोष गर, अर्को जन्ममा पक्कै सुख पाउनेछौ”— यस्ता उपदेशहरूले शोषित र पीडित मानिसको दिमाग भुटेर उसलाई निस्क्रिय बनाइयो।

२. चार्वाकदेखि बुद्धसम्म : पूर्वीय दर्शनको सङ्घर्ष

हाम्रो पूर्वीय समाजमा धर्मको विरुद्धमा आवाज नउठेको होइन। प्राचीन कालमा ‘चार्वाक’ र ‘लोकायत’ जस्ता पूर्ण भौतिकवादी दर्शनहरू थिए। उनीहरू भन्थे, “न स्वर्ग छ, न नर्क। जे छ यही माटोमा छ।” उनीहरूले धर्मको ठाडै विरोध गरे। तर धार्मिक सत्ता यति शक्तिशाली थियो कि उनीहरूका किताबहरू जलाइए, उनीहरूलाई नास्तिक र पापी भन्दै समाजबाटै दबाइयो।

गौतम बुद्ध र महावीर जैनले पनि सुरुमा ईश्वरलाई मानेका थिएनन्। उनीहरूको दर्शन अनिश्वरवादी थियो। तर समयक्रममा, शक्तिशाली पुरोहितवाद र सामन्ती सत्ताको दबाबमा परेर बौद्ध र जैन धर्ममा पनि पुनर्जन्म, मोक्ष र आत्मा जस्ता कुराहरू मिसिन पुगे। धर्म सधैं जित्दै गयो, किनकि यसले सत्ता र शक्तिलाई सुरक्षा दिन्थ्यो।

३. “धर्म जनताको अफिम हो” : एउटा गलत बुझिएको भनाइ

जब हामी कार्ल मार्क्सको नाम सुन्छौं, सबैभन्दा पहिला याद आउने वाक्य हो— “धर्म जनताको अफिम हो।” धेरै मानिसलाई लाग्छ कि मार्क्सले धर्मलाई गाली गरेका हुन् वा धार्मिक मानिसहरूलाई मूर्ख भनेका हुन्। तर सत्य त्यस्तो होइन। यो वाक्यलाई मार्क्सको गहिरो संवेदना र मानवीय पीडाप्रतिको बुझाइबाट हेर्नुपर्छ। मार्क्सले लेखेका थिए:

“धार्मिक कष्टले भरिएका उद्गार मानिसको वास्तविक दुःखले भरिएको जीवनको व्यक्त रूप पनि हो र साथै त्यसको माध्यमबाट उसको विरोध पनि। धर्म पीडित, दुःखी मानवको दुःख हो, त्यो हृदयहीन जगत्को हृदय र आत्महीन परिस्थितिहरूको आत्मा हो। त्यो जनताको अफिम हो।”

यसलाई सरल भाषामा यसरी बुझौं: जब कुनै मानिसलाई क्यान्सर रोगले असह्य पीडा दिन्छ, डाक्टरले उसलाई ‘मर्फिन’ (एक प्रकारको अफिम/पेनकिलर) दिन्छन्। मर्फिनले क्यान्सर निको पार्दैन, तर त्यसले केही क्षणको लागि दुखाइ भुलाइदिन्छ र मीठो निद्रा दिन्छ।

मार्क्सको नजरमा हाम्रो यो समाज (जहाँ चरम गरिबी, भोक, र शोषण छ) क्यान्सर जस्तै हो। यो निष्ठुरी र हृदयहीन दुनियाँमा गरिब मानिससँग बाँच्ने कुनै आश हुँदैन। दिनभरि साहुको ऋण र मालिकको गाली सहेर बेलुका घर फर्केको एउटा मजदुरले जब मन्दिरमा गएर भगवानको मूर्ति अगाडि आँसु झार्छ, तब उसले एउटा ‘हृदय’ भेट्टाउँछ। धर्मले उसलाई “यो जुनीमा दुःख पाए पनि मरेपछि स्वर्ग गइन्छ” भन्ने मीठो आश (अफिम) दिन्छ। धर्मले मानिसको वास्तविक दुःखलाई निको पार्दैन, तर दुःख सहने तागत भने दिन्छ। त्यसैले मार्क्स धर्मको होइन, त्यो ‘हृदयहीन दुनियाँ’ को अन्त्य चाहन्थे जसले मानिसलाई अफिम खान बाध्य बनाउँछ।

४. विज्ञान, प्रविधि र पुँजीवादको नयाँ ढोँग

आज हामी एक्काइसौं शताब्दीमा छौं। विज्ञान र प्रविधिले चमत्कार गरिसकेको छ। आज हामीसँग यति धेरै मेसिन र प्रविधि छन् कि संसारको कुनै पनि मानिस भोकै मर्नु पर्दैन। गरिबी, बेरोजगारी र अशिक्षालाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्न सकिन्छ।

तर के त्यस्तो भयो त? भएन। उल्टै, शक्तिशाली देश र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले प्रविधिको प्रयोग हतियार बनाउन र नाफा कमाउन मात्र गरिरहेका छन्। गरिब झन् गरिब हुँदैछ, धनी झन् धनी। भूकम्प, बाढी, रोगव्याधी, र अनिश्चित भविष्यको डर मानिसको मनबाट हटेको छैन। पुँजीवादले मानिसलाई यति धेरै एक्लो, त्रसित र असुरक्षित बनाइदिएको छ कि आजको आधुनिक मानिस पनि शान्तिको खोजीमा झन् बढी धर्मकै शरणमा पुगिरहेको छ।

सुरुवातमा जब पुँजीवादको उदय हुँदै थियो, उसले धर्मको विरोध गरेको थियो। किनकि उसलाई विज्ञान र उद्योगको विकास गर्नु थियो, जुन कुरा चर्च र पादरीहरूलाई मन पर्दैनथ्यो। तर जब पुँजीपतिहरू आफैं सत्तामा पुगे, उनीहरूले बुझे कि मजदुरलाई चुप राख्ने सबैभन्दा सजिलो उपाय भनेकै ‘धर्म’ हो। लेनिनले भनेका थिए— “मजदुरले आफ्नो उत्पीडन र शोषणको सम्पूर्ण दोष ईश्वरमाथि हालिदिऊन् र शोषण चुपचाप सहिरहुन् भनेर पुँजीवादले धर्मको झण्डा फेरि आफ्नो हातमा लियो।”

५. धर्मको विरोध कसरी गर्ने? (मार्क्स र एंगेल्सको चेतावनी)

के कम्युनिस्ट वा मार्क्सवादीहरूले मन्दिर भत्काएर वा धर्म मान्नेलाई जेल हालेर धर्मको विरोध गर्नुपर्छ? फ्रेडरिख एंगेल्सले यसको कडा शब्दमा विरोध गरेका छन्।

इतिहासमा जब-जब राज्यले जबर्जस्ती धर्ममाथि प्रतिबन्ध लगाउन खोज्यो (जस्तै बिस्मार्कको पालामा जर्मनीमा), तब धर्म झन् शक्तिशाली भएर उदायो। धर्म भनेको मानिसको भावनासँग जोडिएको कुरा हो। यसलाई कानुन वा डण्डाको भरमा हटाउन सकिँदैन।

मार्क्सवादीहरूले धर्मलाई ‘निजी मामिला’ मान्छन्। यसको अर्थ राज्यले कुनै पनि धर्मलाई काखा वा पाखा गर्नु हुँदैन। तर, समाज बदल्न हिँडेको एउटा सचेत कार्यकर्ताले भने धर्मभित्र लुकेको अन्धविश्वास र अवैज्ञानिक कुराहरूलाई तर्क र विज्ञानको कसीमा राखेर चिर्न सक्नुपर्छ। यदि कुनै भगवान मान्ने मजदुर आन्दोलनमा आउँछ भने उसलाई ‘तँ आस्तिक होस्’ भनेर पार्टीबाट निकाल्नु महामूर्खता हो।

मुख्य कुरा भगवानको मूर्ति फुटाउनु होइन, गरिबी र शोषणको पहाड फुटाउनु हो। जब समाजमा सबैले समान अवसर पाउँछन्, कोही भोकै सुत्नु पर्दैन, र जीवन सुरक्षित हुन्छ, तब मानिसलाई स्वर्गको त्यो ‘काल्पनिक सुख’ को आवश्यकता नै पर्ने छैन।

६. आधार र उपरिसंरचना (Base and Superstructure)

मार्क्सवादको एउटा निकै महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त छ— आधार र उपरिसंरचना। यसलाई एउटा घरको उदाहरणबाट बुझौं:

• आधार (जग/Base): समाजको अर्थतन्त्र, उत्पादन प्रणाली र सम्पत्तिको वितरण।
• उपरिसंरचना (छाना/Superstructure): समाजको कानुन, राजनीति, धर्म, दर्शन, कला र संस्कृति।

मार्क्सवादले भन्छ— जस्तो जग हुन्छ, छाना पनि त्यस्तै हुन्छ। यदि जग (अर्थतन्त्र) मा शोषण र असमानता छ भने, त्यो समाजको कानुन, राजनीति र धर्मले पनि त्यही शोषणलाई नै मलजल गर्छ। त्यसैले, यदि तपाईंलाई छाना (धर्म र अन्धविश्वास) बदल्नु छ भने, पहिले जग (आर्थिक संरचना) बदल्नुपर्छ। जग नबदली छाना मात्रै टालटुल गरेर समाज कहिल्यै फेरिँदैन।

मार्क्सवाद कुनै जडसूत्र होइन

अन्त्यमा, मार्क्सवाद कुनै धर्मग्रन्थ जस्तो अपरिवर्तनीय र जडसूत्र होइन। यो त निरन्तर विकास भइरहने एउटा विज्ञान हो। मार्क्स, एंगेल्स र लेनिनले जुन समयमा यी कुराहरू लेखेका थिए, त्यो समय युरोपमा औद्योगिक क्रान्ति र चरम उथलपुथलको समय थियो। आजको एक्काइसौं शताब्दीमा परिस्थितिहरू धेरै फेरिएका छन्।

आज एकाधिकारवादी पुँजीवाद र साम्प्रदायिक शक्तिहरूले गरिब जनतालाई धर्मको नाममा लडाएर आफ्नो सत्ता टिकाइरहेका छन्। यस्तो बेलामा मानिसको ध्यान वास्तविक समस्या (महँगी, बेरोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य) बाट मोडेर मन्दिर, मस्जिद र गिर्जाघरको बहसमा अल्झाइएको छ।

त्यसैले, आजको आवश्यकता भनेको कसैको आस्थामाथि प्रहार गर्नु होइन। आजको आवश्यकता भनेको त्यो समाजको निर्माण गर्नु हो, जहाँ मानिसले मृत्युपछिको काल्पनिक स्वर्गको आशमा होइन, यही धर्तीमा, यही जन्ममा एउटा सुन्दर, न्यायपूर्ण र सुखी जीवन बाँच्न सकोस्। जब धर्ती नै स्वर्ग बन्छ, तब मानिसलाई आकाशतिर फर्केर रुनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य हुनेछ।

माओवादी आन्दोलन : नेपालको अनुहार बदल्ने एउटा ऐतिहासिक यात्रा

जब हामी आजको ‘सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल’ को कुरा गर्छौं, तब एउटा यस्तो राजनीतिक उथलपुथललाई बिर्सन सकिँदैन, जसले सदियौंदेखि जरा गाडेर बसेको राजतन्त्रलाई सधैंका लागि उखेलेर फालिदियो। त्यो थियो— १० वर्षे माओवादी जनयुद्ध र त्यसपछिको माओवादी आन्दोलन।

आज माओवादी पार्टीले चुनावमा जतिसुकै सिट जितोस् वा नजितोस्, सत्तामा रहोस् वा नरहोस्, तर नेपालको राजनीतिक र सामाजिक इतिहास लेखिँदा माओवादी आन्दोलनलाई कुनै पनि हालतमा मेटाउन सकिँदैन। यो केवल एउटा पार्टीको उदय र पतनको कथा होइन; यो त गरिब, सीमान्तकृत र दबिएका आवाजहरूले राज्यसत्तासँग मागेको हिसाबकिताबको कथा हो।

सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पाटोबाट यसको निर्मम समीक्षा गर्न सकिन्छ, तर यसले नेपाली समाजमा ल्याएको भूकम्पलाई भने कसैले नकार्न सक्दैन। आउनुहोस्, यो ऐतिहासिक यात्राको पृष्ठभूमि, उपलब्धि र अबको बाटोलाई सरल भाषामा बुझ्ने प्रयास गरौं।

किन जन्मियो त माओवादी आन्दोलन? (पृष्ठभूमि)

कल्पना गर्नुहोस् त आजभन्दा ३०/३५ वर्ष अगाडिको नेपाल! एकातिर काठमाडौंको सिंहदरबार र नारायणहिटी दरबारमा सम्पूर्ण शक्ति केन्द्रित थियो। अर्कोतिर कर्णाली, रोल्पा, रुकुम वा तराईका गाउँहरूमा सिटामोल नपाएर मानिसहरू मरिरहेका थिए।

समाजमा जातीय छुवाछुतको पर्खाल अग्लो थियो। महिलाहरूलाई दोस्रो दर्जाको नागरिक मानिन्थ्यो। राज्यसत्ता सञ्चालनमा केही सीमित वर्ग र जातिको मात्र हालीमुहाली थियो। बहुसङ्ख्यक किसानहरू जमिनदारको ऋणको भारी बोकेर बाँच्न बाध्य थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र त आयो, तर त्यसले गाउँको गरिबको चुल्होमा आगो बाल्न सकेन। परिवर्तनको हुटहुटी र राज्यप्रतिको चरम निराशा नै त्यो मलिलो माटो थियो, जहाँ माओवादी आन्दोलनको बिउ उम्रियो।

वि.सं. २०५२ फागुन १ गते (सन् १९९६) बाट माओवादीले ‘जनयुद्ध’ सुरु गर्‍यो। यसको मुख्य लक्ष्य थियो— सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य, उत्पीडनको अन्त्य र एउटा नयाँ समाजवादउन्मुख नेपालको निर्माण। सुरुमा यसलाई राज्यले ‘केही अवाञ्छित तत्त्वहरूको हिंसात्मक गतिविधि’ मात्र ठान्यो। तर, विस्तारै यसले गाउँका गरिब, दलित, महिला र जनजातिहरूको यति ठूलो समर्थन पायो कि यसले सिङ्गो राज्यसत्तालाई नै हल्लाइदियो।

माओवादी आन्दोलनले के दियो त? (प्रमुख उपलब्धिहरू)

१० वर्षको युद्ध, हजारौंको बलिदान र शान्ति प्रक्रियापछिको लामो सङ्घर्षपछि नेपालले जे पायो, त्यसका मुख्य हकदारमध्ये माओवादी एक हो। यसका मुख्य उपलब्धिहरूलाई यसरी हेर्न सकिन्छ:

१. २४० वर्षे राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना

यो माओवादी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो ‘मास्टरस्ट्रोक’ हो। राजाको शासनलाई सधैंका लागि बिदा गरेर ‘जनताको छोराछोरी नै देशको प्रमुख हुन पाउने’ गणतन्त्र स्थापना गर्नु सामान्य कुरा थिएन। यसले नेपाली जनतालाई साँचो अर्थमा सार्वभौमसत्तासम्पन्न बनायो।

२. सङ्घीयता : गाउँ-गाउँमा सिंहदरबार

काठमाडौंले मात्रै सिङ्गो देश चलाउने ‘एकात्मक व्यवस्था’ लाई भत्काएर माओवादीले नै ‘सङ्घीयता’ को एजेन्डालाई राष्ट्रिय बहसमा ल्याएको थियो। आज हामीसँग ७५३ वटा स्थानीय तह र ७ वटा प्रदेश सरकार छन्। यसले विकास र अधिकारलाई सिंहदरबारको पर्खालबाट निकालेर गाउँको चौतारीसम्म पुर्‍याएको छ।

३. संविधानसभाबाट संविधान र समावेशी राज्य

जनताले चुनेका प्रतिनिधिले नै देशको संविधान लेख्नुपर्छ भन्ने माओवादीको प्रमुख माग थियो। अन्ततः नेपालको संविधान २०७२ जारी भयो, जसले ‘समाजवादउन्मुख’ राज्यको परिकल्पना गर्‍यो।

यस संविधानले सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति ‘समावेशी प्रतिनिधित्व’ मा गर्‍यो। आज संसद् र राज्यका निकायहरूमा महिला (३३%), दलित, जनजाति, मधेसी र मुस्लिमहरूको जुन उपस्थिति छ, त्यो माओवादी आन्दोलनकै जगमा उभिएको छ।

४. वर्गीय, जातीय र लैङ्गिक विभेदविरुद्धको जागरण

माओवादीले गाउँ-गाउँमा गएर महिला र दलितहरूलाई बन्दुक बोक्न मात्र सिकाएन, उनीहरूलाई ‘हामी पनि मानिस हौं र राज्यमा हाम्रो पनि समान अधिकार छ’ भन्न सिकायो। कानुनमा जातीय छुवाछुत र लैङ्गिक विभेदलाई दण्डनीय बनाउन यो जागरणले ठूलो भूमिका खेल्यो।

५. शान्ति प्रक्रिया र सेना समायोजनको विश्वव्यापी मोडल

हजारौं लडाकुसहितको विद्रोही सेनालाई राष्ट्रिय सेनामा समायोजन गर्नु र १० वर्षे युद्धलाई शान्तिपूर्ण अवतरण गराउनु विश्वकै लागि एउटा सफल उदाहरण बन्यो। यसले देशलाई थप रक्तपातबाट बचायो।

विकास, पूर्वाधार र सामाजिक न्यायका प्रयासहरू

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि र सरकारमा रहँदा माओवादी नेतृत्वले आर्थिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा पनि विभिन्न प्रयासहरू गर्‍यो:

• उज्यालो नेपाल अभियान: एक समय नेपालीहरूले दैनिक १८ घण्टासम्मको कहालीलाग्दो लोडसेडिङ भोगेका थिए। माओवादी नेतृत्वकै ऊर्जा मन्त्रालयको पालामा त्यो अँध्यारो युगको अन्त्य भयो।
• पूर्वाधार विकास र स्मार्ट सिटी: सडक सञ्जालको विस्तार, मध्यपहाडी लोकमार्ग जस्ता राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूलाई तीव्रता दिने र विभिन्न १० वटा सहरलाई स्मार्ट सिटी बनाउने अवधारणा अघि सारियो।
• सामाजिक सुरक्षा र न्याय: मिटरब्याज पीडित किसानहरूको समस्या समाधान गर्न कानुन बनाउनेदेखि लिएर, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका र अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरूलाई ‘सामाजिक सुरक्षा कोष’ मा आबद्ध गराउने ऐतिहासिक काम भयो।
• स्वास्थ्य र शिक्षामा पहुँच: विपन्न नागरिकलाई वीर अस्पताललगायतका सरकारी अस्पतालहरूमा निःशुल्क शय्याको व्यवस्था, गम्भीर प्रकृतिका रोगहरूको निःशुल्क उपचार, र सातै प्रदेशमा मेडिकल कलेज तथा बहुप्राविधिक शिक्षालयहरू स्थापना गर्ने नीति लिइयो।
• सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण: नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण र ललिता निवास जग्गा प्रकरण जस्ता ठूला भ्रष्टाचारका फाइलहरू खोल्ने र दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउने आँट पनि माओवादी नेतृत्वको सरकारले गर्‍यो।

चुनौती र अबको बाटो : “सच्चिनुको विकल्प छैन”

यति धेरै ऐतिहासिक उपलब्धिहरूका बाबजुद, आज माओवादी आन्दोलन र नेकपा (माओवादी केन्द्र) एउटा गम्भीर दोबाटोमा उभिएको छ। जनतामा माओवादीप्रति जुन आशा र उत्साह थियो, त्यो विस्तारै निराशामा परिणत भएको यथार्थलाई लुकाउन सकिँदैन।

• चुनौतीहरू: पार्टीभित्रको गुटबन्दी, वैचारिक अस्पष्टता, र नेताहरूको कार्यशैली मुख्य समस्या बनेका छन्। हिजो झुपडीबाट उठेर क्रान्ति गर्ने नेताहरूको जीवनशैली आज नवधनाढ्य (Neo-rich) को जस्तो हुँदै गएको आरोप लाग्ने गरेको छ। समाजवादको कुरा कागजमा त लेखियो, तर व्यवहारमा गरिब र युवाहरूको अवस्था उस्तै छ, जसले गर्दा लाखौं युवाहरू खाडी र युरोप भासिन बाध्य छन्।
• अबको बाटो: माओवादीले हिजोको ब्याज खाएर मात्र अबको राजनीति टिक्दैन। “कमजोरी सच्याउँदै अगाडि बढौं, सच्चिनुको विकल्प छैन” भन्ने कुरालाई नेतृत्वले हृदयदेखि नै मनन गर्नुपर्छ। अबको माओवादी आन्दोलन बन्दुकको होइन, सुशासन, रोजगारी सिर्जना, भ्रष्टाचार निर्मूलन र समृद्धिको हुनुपर्छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई पल्टाउने हो भने, माओवादी आन्दोलन एउटा यस्तो आँधी थियो जसले पुराना, कुहिएका संरचनाहरूलाई उडाइदियो र नयाँ घर बनाउने मैदान खाली गरिदियो। गणतन्त्र, सङ्घीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशिता— यी चार पिलरहरू माओवादी आन्दोलनकै देन हुन्।

तर, घरको जग हालेर मात्र हुँदैन, त्यसमाथि सुन्दर र सुरक्षित घर बनाउने जिम्मा पनि बाँकी छ। यसका लागि माओवादीले आफ्ना गल्तीहरूलाई स्वीकार्दै, जनताको घरदैलोमा फर्किएर, नयाँ पुस्ताको भावना बुझेर आफूलाई रूपान्तरण गर्नुपर्ने नितान्त आवश्यकता छ। इतिहासले माओवादीलाई नेपाल बदल्ने नायकको रूपमा सधैं सम्झिनेछ, तर भविष्यको राजनीतिमा टिकिरहन भने उसले आजैदेखि आफूलाई सुधार्नुको कुनै विकल्प छैन।