माओवादी आन्दोलन : नेपालको अनुहार बदल्ने एउटा ऐतिहासिक यात्रा

जब हामी आजको ‘सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल’ को कुरा गर्छौं, तब एउटा यस्तो राजनीतिक उथलपुथललाई बिर्सन सकिँदैन, जसले सदियौंदेखि जरा गाडेर बसेको राजतन्त्रलाई सधैंका लागि उखेलेर फालिदियो। त्यो थियो— १० वर्षे माओवादी जनयुद्ध र त्यसपछिको माओवादी आन्दोलन।

आज माओवादी पार्टीले चुनावमा जतिसुकै सिट जितोस् वा नजितोस्, सत्तामा रहोस् वा नरहोस्, तर नेपालको राजनीतिक र सामाजिक इतिहास लेखिँदा माओवादी आन्दोलनलाई कुनै पनि हालतमा मेटाउन सकिँदैन। यो केवल एउटा पार्टीको उदय र पतनको कथा होइन; यो त गरिब, सीमान्तकृत र दबिएका आवाजहरूले राज्यसत्तासँग मागेको हिसाबकिताबको कथा हो।

सकारात्मक र नकारात्मक दुवै पाटोबाट यसको निर्मम समीक्षा गर्न सकिन्छ, तर यसले नेपाली समाजमा ल्याएको भूकम्पलाई भने कसैले नकार्न सक्दैन। आउनुहोस्, यो ऐतिहासिक यात्राको पृष्ठभूमि, उपलब्धि र अबको बाटोलाई सरल भाषामा बुझ्ने प्रयास गरौं।

किन जन्मियो त माओवादी आन्दोलन? (पृष्ठभूमि)

कल्पना गर्नुहोस् त आजभन्दा ३०/३५ वर्ष अगाडिको नेपाल! एकातिर काठमाडौंको सिंहदरबार र नारायणहिटी दरबारमा सम्पूर्ण शक्ति केन्द्रित थियो। अर्कोतिर कर्णाली, रोल्पा, रुकुम वा तराईका गाउँहरूमा सिटामोल नपाएर मानिसहरू मरिरहेका थिए।

समाजमा जातीय छुवाछुतको पर्खाल अग्लो थियो। महिलाहरूलाई दोस्रो दर्जाको नागरिक मानिन्थ्यो। राज्यसत्ता सञ्चालनमा केही सीमित वर्ग र जातिको मात्र हालीमुहाली थियो। बहुसङ्ख्यक किसानहरू जमिनदारको ऋणको भारी बोकेर बाँच्न बाध्य थिए। वि.सं. २०४६ सालमा प्रजातन्त्र त आयो, तर त्यसले गाउँको गरिबको चुल्होमा आगो बाल्न सकेन। परिवर्तनको हुटहुटी र राज्यप्रतिको चरम निराशा नै त्यो मलिलो माटो थियो, जहाँ माओवादी आन्दोलनको बिउ उम्रियो।

वि.सं. २०५२ फागुन १ गते (सन् १९९६) बाट माओवादीले ‘जनयुद्ध’ सुरु गर्‍यो। यसको मुख्य लक्ष्य थियो— सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य, उत्पीडनको अन्त्य र एउटा नयाँ समाजवादउन्मुख नेपालको निर्माण। सुरुमा यसलाई राज्यले ‘केही अवाञ्छित तत्त्वहरूको हिंसात्मक गतिविधि’ मात्र ठान्यो। तर, विस्तारै यसले गाउँका गरिब, दलित, महिला र जनजातिहरूको यति ठूलो समर्थन पायो कि यसले सिङ्गो राज्यसत्तालाई नै हल्लाइदियो।

माओवादी आन्दोलनले के दियो त? (प्रमुख उपलब्धिहरू)

१० वर्षको युद्ध, हजारौंको बलिदान र शान्ति प्रक्रियापछिको लामो सङ्घर्षपछि नेपालले जे पायो, त्यसका मुख्य हकदारमध्ये माओवादी एक हो। यसका मुख्य उपलब्धिहरूलाई यसरी हेर्न सकिन्छ:

१. २४० वर्षे राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको स्थापना

यो माओवादी आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो ‘मास्टरस्ट्रोक’ हो। राजाको शासनलाई सधैंका लागि बिदा गरेर ‘जनताको छोराछोरी नै देशको प्रमुख हुन पाउने’ गणतन्त्र स्थापना गर्नु सामान्य कुरा थिएन। यसले नेपाली जनतालाई साँचो अर्थमा सार्वभौमसत्तासम्पन्न बनायो।

२. सङ्घीयता : गाउँ-गाउँमा सिंहदरबार

काठमाडौंले मात्रै सिङ्गो देश चलाउने ‘एकात्मक व्यवस्था’ लाई भत्काएर माओवादीले नै ‘सङ्घीयता’ को एजेन्डालाई राष्ट्रिय बहसमा ल्याएको थियो। आज हामीसँग ७५३ वटा स्थानीय तह र ७ वटा प्रदेश सरकार छन्। यसले विकास र अधिकारलाई सिंहदरबारको पर्खालबाट निकालेर गाउँको चौतारीसम्म पुर्‍याएको छ।

३. संविधानसभाबाट संविधान र समावेशी राज्य

जनताले चुनेका प्रतिनिधिले नै देशको संविधान लेख्नुपर्छ भन्ने माओवादीको प्रमुख माग थियो। अन्ततः नेपालको संविधान २०७२ जारी भयो, जसले ‘समाजवादउन्मुख’ राज्यको परिकल्पना गर्‍यो।

यस संविधानले सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति ‘समावेशी प्रतिनिधित्व’ मा गर्‍यो। आज संसद् र राज्यका निकायहरूमा महिला (३३%), दलित, जनजाति, मधेसी र मुस्लिमहरूको जुन उपस्थिति छ, त्यो माओवादी आन्दोलनकै जगमा उभिएको छ।

४. वर्गीय, जातीय र लैङ्गिक विभेदविरुद्धको जागरण

माओवादीले गाउँ-गाउँमा गएर महिला र दलितहरूलाई बन्दुक बोक्न मात्र सिकाएन, उनीहरूलाई ‘हामी पनि मानिस हौं र राज्यमा हाम्रो पनि समान अधिकार छ’ भन्न सिकायो। कानुनमा जातीय छुवाछुत र लैङ्गिक विभेदलाई दण्डनीय बनाउन यो जागरणले ठूलो भूमिका खेल्यो।

५. शान्ति प्रक्रिया र सेना समायोजनको विश्वव्यापी मोडल

हजारौं लडाकुसहितको विद्रोही सेनालाई राष्ट्रिय सेनामा समायोजन गर्नु र १० वर्षे युद्धलाई शान्तिपूर्ण अवतरण गराउनु विश्वकै लागि एउटा सफल उदाहरण बन्यो। यसले देशलाई थप रक्तपातबाट बचायो।

विकास, पूर्वाधार र सामाजिक न्यायका प्रयासहरू

शान्ति प्रक्रियामा आएपछि र सरकारमा रहँदा माओवादी नेतृत्वले आर्थिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा पनि विभिन्न प्रयासहरू गर्‍यो:

• उज्यालो नेपाल अभियान: एक समय नेपालीहरूले दैनिक १८ घण्टासम्मको कहालीलाग्दो लोडसेडिङ भोगेका थिए। माओवादी नेतृत्वकै ऊर्जा मन्त्रालयको पालामा त्यो अँध्यारो युगको अन्त्य भयो।
• पूर्वाधार विकास र स्मार्ट सिटी: सडक सञ्जालको विस्तार, मध्यपहाडी लोकमार्ग जस्ता राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाहरूलाई तीव्रता दिने र विभिन्न १० वटा सहरलाई स्मार्ट सिटी बनाउने अवधारणा अघि सारियो।
• सामाजिक सुरक्षा र न्याय: मिटरब्याज पीडित किसानहरूको समस्या समाधान गर्न कानुन बनाउनेदेखि लिएर, वैदेशिक रोजगारीमा रहेका र अनौपचारिक क्षेत्रका श्रमिकहरूलाई ‘सामाजिक सुरक्षा कोष’ मा आबद्ध गराउने ऐतिहासिक काम भयो।
• स्वास्थ्य र शिक्षामा पहुँच: विपन्न नागरिकलाई वीर अस्पताललगायतका सरकारी अस्पतालहरूमा निःशुल्क शय्याको व्यवस्था, गम्भीर प्रकृतिका रोगहरूको निःशुल्क उपचार, र सातै प्रदेशमा मेडिकल कलेज तथा बहुप्राविधिक शिक्षालयहरू स्थापना गर्ने नीति लिइयो।
• सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण: नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण र ललिता निवास जग्गा प्रकरण जस्ता ठूला भ्रष्टाचारका फाइलहरू खोल्ने र दोषीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउने आँट पनि माओवादी नेतृत्वको सरकारले गर्‍यो।

चुनौती र अबको बाटो : “सच्चिनुको विकल्प छैन”

यति धेरै ऐतिहासिक उपलब्धिहरूका बाबजुद, आज माओवादी आन्दोलन र नेकपा (माओवादी केन्द्र) एउटा गम्भीर दोबाटोमा उभिएको छ। जनतामा माओवादीप्रति जुन आशा र उत्साह थियो, त्यो विस्तारै निराशामा परिणत भएको यथार्थलाई लुकाउन सकिँदैन।

• चुनौतीहरू: पार्टीभित्रको गुटबन्दी, वैचारिक अस्पष्टता, र नेताहरूको कार्यशैली मुख्य समस्या बनेका छन्। हिजो झुपडीबाट उठेर क्रान्ति गर्ने नेताहरूको जीवनशैली आज नवधनाढ्य (Neo-rich) को जस्तो हुँदै गएको आरोप लाग्ने गरेको छ। समाजवादको कुरा कागजमा त लेखियो, तर व्यवहारमा गरिब र युवाहरूको अवस्था उस्तै छ, जसले गर्दा लाखौं युवाहरू खाडी र युरोप भासिन बाध्य छन्।
• अबको बाटो: माओवादीले हिजोको ब्याज खाएर मात्र अबको राजनीति टिक्दैन। “कमजोरी सच्याउँदै अगाडि बढौं, सच्चिनुको विकल्प छैन” भन्ने कुरालाई नेतृत्वले हृदयदेखि नै मनन गर्नुपर्छ। अबको माओवादी आन्दोलन बन्दुकको होइन, सुशासन, रोजगारी सिर्जना, भ्रष्टाचार निर्मूलन र समृद्धिको हुनुपर्छ।

नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई पल्टाउने हो भने, माओवादी आन्दोलन एउटा यस्तो आँधी थियो जसले पुराना, कुहिएका संरचनाहरूलाई उडाइदियो र नयाँ घर बनाउने मैदान खाली गरिदियो। गणतन्त्र, सङ्घीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशिता— यी चार पिलरहरू माओवादी आन्दोलनकै देन हुन्।

तर, घरको जग हालेर मात्र हुँदैन, त्यसमाथि सुन्दर र सुरक्षित घर बनाउने जिम्मा पनि बाँकी छ। यसका लागि माओवादीले आफ्ना गल्तीहरूलाई स्वीकार्दै, जनताको घरदैलोमा फर्किएर, नयाँ पुस्ताको भावना बुझेर आफूलाई रूपान्तरण गर्नुपर्ने नितान्त आवश्यकता छ। इतिहासले माओवादीलाई नेपाल बदल्ने नायकको रूपमा सधैं सम्झिनेछ, तर भविष्यको राजनीतिमा टिकिरहन भने उसले आजैदेखि आफूलाई सुधार्नुको कुनै विकल्प छैन।