इतिहासमा यस्ता धेरै राजाहरू भए जसले तरवारको बलमा संसार जिते। तर, इतिहासमा यस्ता विरलै मानिसहरू जन्मिए जसले एउटा कुनाको अँध्यारो कोठामा बसेर चलाएको कलमको बलमा सिङ्गो संसारको नक्सा बदलिदिए। तिनै विरलै जन्मने युगपुरुषहरूमध्ये एक हुन्— कार्ल मार्क्स।

आज हामी कार्ल मार्क्सलाई ‘वैज्ञानिक समाजवादका प्रवर्तक’, ‘महान् दार्शनिक’ वा ‘कम्युनिस्टहरूको देउता’ को रूपमा चिन्छौं। तर, के तपाईंलाई थाहा छ, संसारभरिका गरिब र मजदुरहरूको मुक्तिको सपना देख्ने यो मानिसले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा कति भयानक गरिबी, भोक र सन्तान वियोगको पीडा सहेको थियो? आउनुहोस्, ‘दास क्यापिटल’ (Das Kapital) र ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ (Communist Manifesto) जस्ता महान् ग्रन्थहरू लेख्ने ती औंलाहरूको पछाडि लुकेको एउटा संवेदनशील र सङ्घर्षशील मानिसको कथा सुनौं।

१. बाल्यकाल र क्रान्तिको बिजारोपण

कार्ल मार्क्सको जन्म ५ मे १८१८ मा तत्कालीन प्रशिया (हालको जर्मनी) को राइन प्रान्तअन्तर्गत पर्ने ट्रियर भन्ने सहरमा भएको थियो। उनको परिवार मूलतः यहूदी थियो। उनका बुबा हेइनरिख मार्क्स एक वकिल थिए भने आमा हेनरिटा घरेलु कामदार थिइन्। तत्कालीन समाजमा यहूदीहरूमाथि हुने विभेदबाट बच्न र आफ्नो वकिल पेसा जोगाउन उनका बुबाले सन् १८२४ मा यहूदी धर्म त्यागेर इसाई (प्रोटेस्टेन्ट) धर्म अपनाए। बाल्यकालमै देखिएको धर्म परिवर्तनको यो बाध्यताले सायद मार्क्सको बालमस्तिष्कमा धर्मप्रति सधैंका लागि एउटा वितृष्णा पैदा गरिदियो।

मार्क्स सानैदेखि अत्यन्तै तीक्ष्ण बुद्धिका थिए। उनका बुबाले घरमै एउटा राम्रो पुस्तकालय बनाएका थिए, जहाँ रुसो र भोल्टेयर जस्ता दार्शनिकहरूका किताबहरू थिए। त्यही पुस्तकालयको धुलोमा खेल्दै मार्क्सले ग्रीक मिथक र ‘प्रोमेथियस’ (जसले देवताहरूबाट आगो चोरेर मानिसलाई दिएको थियो र बदलामा कठोर सजाय भोगेको थियो) को कथा पढे। सायद त्यही प्रोमेथियस जस्तै, मार्क्सले पनि गरिबहरूको लागि ‘क्रान्तिको आगो’ ल्याउने अठोट बाल्यकालमै गरेका थिए।

मार्क्सलाई उनका बुबा आफू जस्तै ठूलो वकिल बनाउन चाहन्थे। त्यसैले सन् १८३५ मा उनलाई कानुन पढ्न बोन विश्वविद्यालय पठाइयो। तर, मार्क्सको मन कानुनका दफाहरूमा भन्दा समाजको यथार्थ, इतिहास र दर्शनमा बढी रमाउन थाल्यो। पछि उनी बर्लिन विश्वविद्यालय पुगे, जहाँ उनको भेट प्रसिद्ध दार्शनिक हेगेलका विचारहरूसँग भयो। सुरुमा उनले कविता र उपन्यासहरू पनि लेखे, तर समाजको डरलाग्दो यथार्थ देखेर उनले साहित्यको काल्पनिक दुनियाँ छोडेर दर्शनको कठोर बाटो रोजे।

२. प्रेम, विवाह र जीवनको असली यात्रा

२५ वर्षको उमेरमा, सन् १८४३ जुन १९ मा मार्क्सले आफ्नी बालसखा जेनी फोन वेस्टफेलेन सँग विवाह गरे। जेनी एउटा निकै धनी र कुलीन (Aristocrat) परिवारकी छोरी थिइन्। तर उनले आफ्नो सुखसयल र राजसी जीवनलाई त्यागेर एउटा बेरोजगार, विद्रोही र सधैंभरि देश निकाला भइरहने मार्क्सलाई आफ्नो जीवनसाथी रोजिन्।

जेनी र मार्क्सको प्रेम यति प्रगाढ थियो कि उनीहरूले जीवनमा भोगेको जस्तोसुकै भयानक गरिबी र सन्तान वियोगको पीडाले पनि उनीहरूलाई कहिल्यै गलाउन सकेन। जेनी मार्क्सकी पत्नी मात्र थिइनन्, उनी मार्क्सकी सबैभन्दा ठूली आलोचक, सहकर्मी र मार्क्सभन्दा पनि कट्टर कम्युनिस्ट थिइन्। मार्क्स जब रातभरि लेखेर थाक्थे, जेनी ती अक्षरहरूलाई सार्ने र सम्पादन गर्ने काम गर्थिन्।

विवाहपछि मार्क्स पत्रकारितामा लागे। उनले ‘राइनिश जाइटुङ’ (Rheinisch Zeitung) नामक पत्रिकाको सम्पादक भएर काम गरे। त्यहाँ उनले किसानहरूले दाउरा टिप्न नपाउने कानुन र गरिबहरूमाथि हुने राज्यको क्रूरताको विरुद्धमा यति आक्रामक लेखहरू लेखे कि तत्कालीन प्रशियाको राजाको सरकार अत्तालियो। अन्ततः पत्रिकामाथि प्रतिबन्ध लगाइयो र मार्क्सलाई देश निकाला गरियो। यहीँबाट सुरु भयो मार्क्सको जिन्दगीभरिको निर्वासन (Exile) को यात्रा।

३. पेरिसको बसाइ र एंगेल्ससँगको त्यो ऐतिहासिक मिलन

देश निकाला भएपछि मार्क्स आफ्नी नवविवाहिता पत्नी जेनीलाई लिएर फ्रान्सको राजधानी पेरिस पुगे। पेरिस त्यतिबेला युरोपका क्रान्तिकारीहरूको केन्द्र थियो। त्यहाँ उनले अर्थशास्त्रको गहिरो अध्ययन सुरु गरे।

यही पेरिसमा सन् १८४४ को अन्त्यतिर एउटा यस्तो ऐतिहासिक मिलन भयो, जसले संसारको इतिहासलाई सधैंका लागि बदलिदियो। त्यो थियो— कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिख एंगेल्स बीचको भेट। एंगेल्स एउटा ठूलो उद्योगपतिका छोरा थिए। उनी बाहिरबाट हेर्दा पुँजीपति थिए, तर भित्रबाट उनी गरिब मजदुरहरूको पक्षमा उभिने एक सच्चा कम्युनिस्ट थिए। पहिलो भेटमै उनीहरू दुवैले महसुस गरे कि उनीहरूको विचार र गन्तव्य एउटै हो।

त्यसपछिको उनीहरूको मित्रता इतिहासमै अद्वितीय मानिन्छ। मार्क्स जस्तो गरिब र विद्रोहीलाई जिन्दगीभरि पाल्ने, उनका किताबहरू छाप्न पैसा दिने र उनी मरेपछि उनका अधुरा पाण्डुलिपिहरूलाई पूर्णता दिने काम एंगेल्सले नै गरे। यदि एंगेल्स हुँदैनथे भने सायद मार्क्स गरिबी र भोकले उहिल्यै मरिसक्थे र संसारले ‘पूँजी’ जस्तो महान् ग्रन्थ कहिल्यै पाउने थिएन।

४. ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ र युरोपको उथलपुथल

पेरिसमा पनि मार्क्स चुप बसेनन्। उनले तत्कालीन सरकार र पुँजीवादी व्यवस्थाको यति कडा आलोचना गरे कि फ्रान्स सरकारले पनि उनलाई देश निकाला गरिदियो। त्यसपछि उनी बेल्जियमको ब्रसेल्स पुगे।

त्यहाँ रहँदा मार्क्स र एंगेल्सले मजदुरहरूलाई सङ्गठित गर्न ‘कम्युनिस्ट लिग’ को स्थापना गरे। सन् १८४७ को अन्त्यतिर लिगले उनीहरूलाई एउटा यस्तो दस्तावेज लेख्ने जिम्मा दियो, जसले कम्युनिस्टहरूको सिद्धान्त र उद्देश्यलाई आम मानिससम्म पुर्‍याओस्।

त्यसपछि, फेब्रुअरी १८४८ मा एउटा सानो तर संसार हल्लाउने पुस्तक प्रकाशित भयो— ‘कम्युनिस्ट घोषणापत्र’ (The Communist Manifesto)।

यसको पहिलो वाक्य नै यति शक्तिशाली थियो: “युरोपमा एउटा भूत घुमिरहेको छ— कम्युनिज्मको भूत।” र, अन्तिम वाक्य थियो: “संसारका मजदुरहरू एक होऔं, तिमीहरूसँग गुमाउनको लागि आफ्ना हतकडी र नेलहरू बाहेक केही छैन, तर जित्नको लागि सिङ्गो संसार छ।”

यो घोषणापत्रले समाजको विकास कसरी हुन्छ (ऐतिहासिक भौतिकवाद) र आजसम्मको इतिहास वर्गसङ्घर्षको इतिहास हो भन्ने कुरा सरल भाषामा व्याख्या गर्‍यो। यसले मजदुरहरूलाई केवल दुःख सहने प्राणीबाट ‘इतिहासको नयाँ नायक’ को रूपमा उभ्याइदियो। संयोग कस्तो भने, यो पुस्तक निस्किएको केही समयमै फ्रान्सलगायत सिङ्गो युरोपभरि क्रान्तिको ज्वाला दन्कियो।

५. लन्डनको अँध्यारो कोठा : जहाँ भोक र आँसुले ‘पूँजी’ जन्मायो

युरोपमा उठेको क्रान्तिलाई शासकहरूले क्रूरतापूर्वक दबाए। मार्क्सलाई फेरि बेल्जियम र जर्मनीबाट निकालियो। फ्रान्सले पनि बस्न दिएन। अन्ततः सन् १८४९ को अगस्टमा, मार्क्स सबैतिरबाट लखेटिँदै बेलायतको लन्डन पुगे। अब लन्डन नै उनको बाँकी जीवनको स्थायी बासस्थान र चिहान बन्यो।

लन्डनको बसाइ मार्क्स र जेनीको जीवनको सबैभन्दा कालो र दर्दनाक अध्याय थियो। उनीहरू एउटा सानो, चिसो र अँध्यारो कोठामा बस्थे। मार्क्ससँग कुनै नियमित जागिर थिएन। बेला-बेलामा अमेरिकी पत्रिकाहरूमा लेखेको भरमा आउने थोरै पैसा र एंगेल्सले पठाउने आर्थिक सहयोगले मात्र उनीहरूको सास धानिन्थ्यो।

कल्पना गर्नुहोस् त त्यो बाबुको मुटु कति रोयो होला, जोसँग आफ्ना लालाबालालाई खुवाउने एक कचौरा दूधसमेत हुँदैनथ्यो!

घरभाडा तिर्न नसकेर उनीहरू कैयौं पटक घरबाट निकालिए। जाडोमा लगाउने बाक्लो कोटसमेत बन्दकी राखेर उनीहरूले रोटी किनेर खानुपर्थ्यो। कुपोषण र चिसोका कारण मार्क्स र जेनीका तीन-तीन जना प्यारा छोराछोरी (ग्विडो, फ्रान्सिस्का र एडगर) ले उनीहरूकै काखमा प्राण त्यागे।

सन् १८५२ मा जब उनकी सानी छोरी फ्रान्सिस्काको मृत्यु भयो, मार्क्ससँग छोरीको लागि एउटा काठको बाकस (कफिन) किन्ने पैसासमेत थिएन। उनकी पत्नी जेनीले छिमेकीसँग पैसा मागेर आफ्नी छोरीको अन्तिम संस्कार गरिन्। पछि, सबैभन्दा प्यारो ९ वर्षे छोरो एडगरको मृत्यु हुँदा मार्क्सको मुटु छियाछिया भयो। उनले एंगेल्सलाई चिठ्ठीमा लेखेका थिए— “मेरो घर पूर्ण रूपले उजाडिएको छ… मलाई लाग्थ्यो म जस्तोसुकै दुःख पनि सहन सक्छु, तर यो चोटले मलाई भित्रैदेखि तोडिदिएको छ।”

तर, यति भयंकर विपत्ति, भोक र सन्तान वियोगको बीचमा पनि मार्क्सले हार मानेनन्। उनी हरेक बिहान लन्डनको ‘ब्रिटिस म्युजियम’ को पुस्तकालयमा जान्थे र बेलुका नहुन्जेलसम्म अर्थशास्त्र, इतिहास र पुँजीवादका तथ्याङ्कहरू अध्ययन गर्थे। उनी पुँजीवादले कसरी मानिसको रगत चुस्छ भन्ने कुराको वैज्ञानिक प्रमाण खोजिरहेका थिए।

यही पुस्तकालयको धुलो, भोक र सन्तानको वियोगको आँसुबाट जन्मिएको थियो मानव इतिहासकै सबैभन्दा महान् र जटिल अर्थशास्त्रीय ग्रन्थ— ‘पूँजी’ (Das Kapital)।

सन् १८६७ मा यसको पहिलो खण्ड प्रकाशित भयो। यसमा मार्क्सले ‘अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त’ (Theory of Surplus Value) मार्फत पुँजीपतिले कसरी मजदुरको नतिरेको श्रमबाट नाफा कमाउँछ र कसरी धनी झन् धनी हुँदै जान्छ भन्ने कुरा छर्लङ्ग पारे। उनले प्रमाणित गरिदिए कि गरिबी भनेको भगवानले दिएको श्राप होइन, यो त पुँजीवादी व्यवस्थाले जन्माएको उपज हो। र, जबसम्म उत्पादनका साधनहरू (कलकारखाना, जमिन) मुठ्ठीभर पुँजीपतिको हातमा रहन्छन्, तबसम्म यो शोषण रोकिँदैन।

६. प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय र पेरिस कम्युन

मार्क्स केवल एउटा कोठामा बसेर सिद्धान्त मात्र लेख्ने दार्शनिक थिएनन्। उनी सडकमा उत्रिएर मजदुरहरूलाई सङ्गठित गर्ने नेता पनि थिए। सन् १८६४ मा लन्डनमा ‘प्रथम अन्तर्राष्ट्रिय’ (First International) को स्थापना भयो। यो संसारभरिका मजदुरहरूलाई एउटै छातामुनि ल्याउने पहिलो र ऐतिहासिक प्रयास थियो। मार्क्स यसका प्रमुख योजनाकार र बौद्धिक नेता थिए।

सन् १८७१ मा फ्रान्सका मजदुरहरूले विद्रोह गरेर पेरिसमा आफ्नै सरकार बनाए, जसलाई ‘पेरिस कम्युन’ (Paris Commune) भनिन्छ। इतिहासमै पहिलो पटक मजदुरहरूले सत्ता हातमा लिएका थिए। मार्क्सले यो घटनालाई अत्यन्तै नजिकबाट नियाले। तर जम्मा ७२ दिनपछि फ्रान्सको शासक वर्गले हजारौं मजदुरहरूको रगतको आहालमा पेरिस कम्युनलाई क्रूरतापूर्वक दबाइदियो।

पेरिस कम्युनको पतनपछि मार्क्सले ‘फ्रान्समा गृहयुद्ध’ (The Civil War in France) नामक पुस्तक लेखे। त्यसमा उनले स्पष्ट पारे कि मजदुरहरूले पुरानो राज्यसत्ताको मेसिनरीलाई जस्ताको तस्तै हातमा लिएर आफ्नो हितमा प्रयोग गर्न सक्दैनन्; उनीहरूले त्यसलाई भत्काएर आफ्नै नयाँ संयन्त्र (सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्व) निर्माण गर्नुपर्छ।

७. रोग, बिदाइ र अनन्त अमरत्व

लगातारको मानसिक तनाव, गरिबी, कुपोषण र रातदिनको कठोर परिश्रमले मार्क्सको शरीर भित्रभित्रै मक्किसकेको थियो। उनलाई कलेजोको रोग, लगातारको खोकी र शरीरभरि खटिरा आउने समस्याले सताउन थाल्यो।

तर मार्क्सलाई सबैभन्दा ठूलो धक्का सन् १८८१ को डिसेम्बरमा लाग्यो, जब जीवनको हरेक दुःखमा साथ दिने उनकी प्यारी पत्नी जेनीको क्यान्सरका कारण मृत्यु भयो। जेनीको मृत्युपछि मार्क्स जिउँदो लास जस्तै भए। एंगेल्सले त्यतिबेलै भनेका थिए, “जेनीसँगै मार्क्सको पनि मृत्यु भयो।” त्यसमाथि, सन् १८८३ को जनवरीमा उनकी जेठी छोरी जेनी क्यारोलिनको पनि ३८ वर्षकै कलिलो उमेरमा मृत्यु भयो।

यी लगातारका बज्रपातहरू सहन नसकी, अन्ततः १४ मार्च १८८३ का दिन, आफ्नो कुर्सीमा बसिरहेकै अवस्थामा यो महान् मस्तिष्कले सधैंका लागि सोच्न बन्द गर्‍यो।

उनको अन्त्येष्टिमा लन्डनको हाइगेट चिहानघाटमा जम्मा ११ जना मानिसहरू मात्र उपस्थित थिए। त्यहाँ उभिएर उनका अभिन्न मित्र फ्रेडरिख एंगेल्सले भनेका थिए:

“हाम्रो युगको सबैभन्दा महान् मस्तिष्कले सोच्न बन्द गरेको छ… मार्क्स सबैभन्दा पहिले एक क्रान्तिकारी थिए। उनको जीवनको एउटै मात्र मिसन थियो— पुँजीवादी समाजलाई भत्काउनु र आधुनिक सर्वहारा वर्गको मुक्ति। उनको नाम र उनको काम युगौंयुगसम्म अमर रहनेछ।”

एक्काइसौं शताब्दीमा मार्क्स किन सान्दर्भिक?

आज मार्क्स बितेको डेढ सय वर्षभन्दा बढी भइसक्यो। सोभियत सङ्घको पतनपछि धेरै पुँजीवादी आलोचकहरूले घोषणा गरे— “मार्क्सवाद मर्यो।”

तर, के साँच्चै मार्क्सवाद मरेको हो त? जबसम्म संसारमा एउटा मानिस भोकै सुत्छ र अर्को मानिस अर्बौंको महलमा बस्छ; जबसम्म प्रविधिको विकासले मानिसलाई सुविधा दिनुको साटो बेरोजगार बनाउँछ; जबसम्म जलवायु परिवर्तन र नाफाको भोका बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले यो धर्तीलाई नै विनाशको सँघारमा पुर्‍याउँछन्— तबसम्म कार्ल मार्क्सका विचारहरू आजको भन्दा झन् बढी धारिलो र सान्दर्भिक भएर उभिनेछन्।

कार्ल मार्क्सले हामीलाई एउटा यस्तो चस्मा दिएर गएका छन्, जसबाट हामीले समाजको वास्तविक अनुहार (शोषण, नाफा र वर्गसङ्घर्ष) लाई प्रस्ट देख्न सक्छौं। उनले इतिहासको व्याख्या मात्र गरेनन्, उनले भनिदिए— “दार्शनिकहरूले आजसम्म संसारको व्याख्या मात्र गरेका छन्, तर मुख्य कुरा त यसलाई बदल्नु हो।”

मार्क्सको जिन्दगी हामी सबैका लागि एउटा पाठ हो। गरिबीले थला पर्दा र आफ्नै लालाबाला भोकले मर्दा पनि जो मानिस आफ्नो आदर्श र सम्पूर्ण मानव जातिको मुक्तिको सपनाबाट एक इन्च पनि पछि हटेन, त्यो मानिस इतिहासको पानामा मात्र होइन, संसारका करोडौं शोषित र पीडित मानिसहरूको मुटुमा सधैंभरि धड्किरहनेछ।