एन्टोनियो ग्राम्सी: जेलका पर्खालभित्रबाट सिंगो संसारलाई उज्यालो छर्ने एक अदम्य मस्तिष्क

इतिहासमा यस्ता विरलै मानिसहरू हुन्छन्, जसको शरीर जति कमजोर हुन्छ, मस्तिष्क त्यति नै शक्तिशाली हुन्छ। बीसौं शताब्दीका महान् मार्क्सवादी चिन्तक, इटालीको कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक र फाँसीवादका कट्टर विरोधी एन्टोनियो ग्राम्सी यस्तै एक दुर्लभ व्यक्तित्व थिए।

तानाशाह बेनिटो मुसोलिनीले ग्राम्सीलाई जेल हाल्ने क्रममा अदालतमा भनेका थिए— “हामीले यो मस्तिष्कलाई काम गर्नबाट कम्तीमा बीस वर्षसम्म रोक्नुपर्छ।” तर मुसोलिनी गलत साबित भए। जेलको त्यो चिसो, अँध्यारो र यातनापूर्ण कोठरीले ग्राम्सीको शरीरलाई त गलायो, तर उनको विचारलाई कहिल्यै कैद गर्न सकेन। त्यही जेलभित्र लेखिएका उनका ‘प्रिजन नोटबुक्स’ (Prison Notebooks) आज विश्वभर राजनीतिक विज्ञान र समाजशास्त्रका अमूल्य सम्पत्ति मानिन्छन्।

आउनुहोस्, ग्राम्सीका जटिल सिद्धान्तहरूलाई बुझ्नुभन्दा पहिले, ती सिद्धान्तहरू जन्माउने त्यो मानिसको आँशु, अभाव र सङ्घर्षले भरिएको जीवनलाई नियालौं।

आँशु, अभाव र सङ्घर्षले कोरिएको बाल्यकाल

ग्राम्सीको जन्म २२ जनवरी १८९१ मा इटालीको एउटा अत्यन्तै पिछडिएको क्षेत्र सार्डिनियामा भएको थियो। उनी एक मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका थिए, तर उनको बाल्यकाल निकै दुःखदायी रह्यो। उनी सानै छँदा उनका बुबा फ्रान्सिस्कोलाई भ्रष्टाचारको झुटो आरोपमा जेल हालियो। यसपछि सात सन्तानसहितकी उनकी आमा गिसेपिनाले अत्यन्तै गरिबी र भोकमरीको सामना गर्नुपर्‍यो।

ग्राम्सीको बाल्यकालको सबैभन्दा ठूलो दुखान्त उनको स्वास्थ्य थियो। बाल्यकालमै लागेको एक प्रकारको रोगका कारण उनको मेरुदण्डको वृद्धि रोकियो। उनी कुँजो र शारीरिक रूपमा निकै कमजोर भए। एकातिर चरम गरिबी, अर्कोतिर शारीरिक अशक्तता। ११ वर्षको उमेरमै उनले पढाइ छोडेर परिवार पाल्न दिनको १० घन्टा कर कार्यालयमा काम गर्नुपर्‍यो।

तर, उनीभित्र ज्ञानको भोक यति तीव्र थियो कि उनले काम गर्दै आफैं पढ्न थाले। उनकी आमाको असीम माया र ग्राम्सीको आफ्नै दृढ इच्छाशक्तिका कारण उनी फेरि स्कूल फर्किए र उत्कृष्ट अङ्क ल्याएर पास हुँदै गए। यही अभाव र सङ्घर्षले ग्राम्सीलाई समाजको यथार्थ, गरिबहरूको पीडा र राज्यसत्ताको क्रूरतालाई नजिकबाट बुझ्न सिकाएको थियो।

ट्यूरिनको यात्रा र राजनीतिक चेतनाको बिजारोपण

सन् १९११ मा ट्यूरिन विश्वविद्यालयमा छात्रवृत्ति पाएपछि ग्राम्सीको जीवनले नयाँ मोड लियो। ट्यूरिन त्यतिबेला इटालीको औद्योगिकीकरणको केन्द्र थियो। त्यहाँ उनले पहिलो पटक कलकारखानामा काम गर्ने मजदुरहरूको सङ्गठित शक्ति, उनीहरूको पसिना र पुँजीपतिहरूको शोषण देखे।

ट्यूरिनको यही वातावरण, दाजु जेनेरोको समाजवादी प्रभाव र रसियामा भइरहेको क्रान्तिको लहरले ग्राम्सीलाई राजनीतिमा धकेल्यो। उनी इटालीको समाजवादी पार्टीमा आबद्ध भए। विस्तारै उनी एक प्रखर पत्रकार र मजदुर नेताको रूपमा उदाउन थाले। उनले मजदुरहरूलाई केवल मेसिनको पुर्जा मात्र नभएर समाज बदल्ने मुख्य संवाहकको रूपमा देखे र फ्याक्ट्री काउन्सिल (कारखाना परिषद्) हरूको निर्माणमा जोड दिए।

मुसोलिनीको फाँसीवाद र जेलको त्रासदी

सन् १९२० को दशकमा इटालीमा एकातिर मजदुर आन्दोलन चर्कंदै थियो भने अर्कोतिर बेनिटो मुसोलिनीको नेतृत्वमा चरम दक्षिणपन्थी फाँसीवादी (Fascist) शक्तिको उदय भइरहेको थियो।

ग्राम्सी इटालीको कम्युनिष्ट पार्टीका प्रमुख नेता बनिसकेका थिए। उनले मुसोलिनीको फाँसीवादले इटालीलाई विनाशतिर लैजाँदैछ भनेर निरन्तर चेतावनी दिए। तर सन् १९२६ मा मुसोलिनीले ग्राम्सीलाई गिरफ्तार गरेर २० वर्ष ४ महिना ५ दिनको जेल सजाय सुनाए।

जेलभित्र ग्राम्सीले भोगेको पीडा शब्दमा बयान गर्न सकिँदैन। राम्रो खाना र औषधिको अभावमा उनका दाँत झरे, रगत बान्ता हुन थाल्यो, र असह्य दुखाइले उनी भित्तामा टाउको ठोक्थे। तर उनकी भाउजू तानिया र साथी पिएरो श्राफाको निरन्तर सहयोगले उनले जेलभित्रै किताब र कापीहरू पाए। त्यही मृत्युतुल्य अवस्थामा उनले ३० वटा कापीहरूमा करिब ३००० पृष्ठ लामा आफ्ना विचारहरू लेखे। ४६ वर्षको अल्पायुमै २७ अप्रिल १९३७ मा उनको दुखद निधन भयो। तर उनी मरेर पनि आफ्ना विचारहरूबाट सधैंका लागि अमर बने।

ग्राम्सीका अमर विचारहरू: जो मानिसको मर्म बुझ्छन्

ग्राम्सीले कार्ल मार्क्सका सिद्धान्तहरूलाई केवल जडसूत्र वा किताबी ज्ञानको रूपमा मात्र हेरेनन्। उनले मार्क्सवादलाई इटाली र युरोपको तत्कालीन यथार्थसँग जोडेर त्यसको मानविकीकरण गरे। उनका मुख्य विचारहरूलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

१. सांस्कृतिक आधिपत्य (Cultural Hegemony): विचारको शासन

ग्राम्सीको सबैभन्दा ठूलो र मौलिक योगदान भनेकै ‘सांस्कृतिक आधिपत्य’ को सिद्धान्त हो। मार्क्सवादीहरू पहिले के भन्थे भने, पुँजीपति वर्गले मजदुरहरूमाथि पुलिस, सेना र कानुनको बलमा मात्र शासन गर्छ।

तर ग्राम्सीले निकै गहिरो कुरा पत्ता लगाए— मानिसहरू केवल बन्दुकको डरले मात्र शासित हुँदैनन्, उनीहरू विचार र सहमतिद्वारा पनि शासित हुन्छन्। पुँजीपति वर्गले आफ्नो सत्ता टिकाउन बन्दुकभन्दा बढी विचारको प्रयोग गर्छ। उनीहरूले विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, चर्च (धर्म), साहित्य र कलाको माध्यमबाट आफ्नो विचारलाई सम्पूर्ण समाजको ‘सामान्य ज्ञान’ (Common Sense) बनाइदिन्छन्। उदाहरणका लागि, गरिब हुनु भनेको ‘भाग्यको खेल’ हो वा ‘आफ्नै असक्षमता’ हो भन्ने भाष्य निर्माण गरिन्छ, ताकि गरिबले कहिल्यै राज्यसत्ताको विरोध नगरोस्। जब शासित वर्गले शोषक वर्गको विचारलाई आफ्नै विचार ठानेर खुसीखुसी स्वीकार गर्छ, त्यसलाई नै ‘आधिपत्य’ भनिन्छ। बन्दुकको शासन टुट्न सक्छ, तर विचारको जालो तोड्न निकै गाह्रो हुन्छ।

२. राज्य र नागरिक समाज (State and Civil Society)

कार्ल मार्क्सले राज्यलाई केवल पुँजीपतिहरूको ‘शोषण गर्ने यन्त्र’ को रूपमा मात्र हेरेका थिए। तर ग्राम्सीले यसलाई अझ फराकिलो बनाए। उनका अनुसार आधुनिक राज्य भनेको ‘बलप्रयोग’ र ‘सहमति’ दुवैको मिश्रण हो।

• राजनीतिक समाज (Political Society): यसमा पुलिस, सेना, अदालत र जेल पर्छन्। यसले जनतालाई बलप्रयोग गरेर तर्साउँछ।
• नागरिक समाज (Civil Society): यसमा परिवार, विद्यालय, धार्मिक सङ्घसंस्था, मिडिया र क्लबहरू पर्छन्। यसले जनताको मष्तिष्कमा विचार घुसाएर उनीहरूको सहमति निर्माण गर्छ।

ग्राम्सीले के बुझे भने, युरोप जस्ता विकसित पुँजीवादी देशहरूमा राज्यसत्तालाई जोगाउन ‘नागरिक समाज’ ले एउटा मजबुत पर्खालको काम गरेको हुन्छ। त्यसैले हतियार उठाएर मात्र क्रान्ति सफल हुँदैन, पहिले नागरिक समाजका संस्थाहरू (शिक्षा, मिडिया, संस्कृति) मा सर्वहारा वर्गले आफ्नो विचार स्थापित गर्नुपर्छ।

३. बुद्धिजीवीहरूको नयाँ परिभाषा (The Role of Intellectuals)

ग्राम्सीको अर्को अत्यन्तै क्रान्तिकारी विचार ‘बुद्धिजीवी’ सम्बन्धी हो। उनी भन्थे— “सबै मानिस बुद्धिजीवी हुन्, तर समाजमा सबैले बुद्धिजीवीको काम गर्दैनन्।” ग्राम्सीका अनुसार मानिसले गर्ने कुनै पनि काममा थोरै भए पनि बुद्धिको प्रयोग हुन्छ नै। उनले बुद्धिजीवीलाई दुई भागमा बाँडे:

• परम्परावादी बुद्धिजीवी (Traditional Intellectuals): जस्तै पण्डित, पादरी, पुराना प्राध्यापक वा साहित्यकारहरू। यिनीहरू आफूलाई समाजभन्दा माथिको र स्वतन्त्र ठान्छन्, तर वास्तवमा यिनीहरूले पुरानै शोषणकारी व्यवस्था र परम्परालाई मलजल गरिरहेका हुन्छन्।
• जैविक वा आङ्गिक बुद्धिजीवी (Organic Intellectuals): यी ती व्यक्ति हुन् जो समाजको पीँधबाट, मजदुर वा किसान वर्गबाट उठ्छन्। यिनीहरूले आफ्नो वर्गको पीडा बुझेका हुन्छन् र आफ्नो वर्गलाई सङ्गठित गर्न, उनीहरूमा चेतना भर्न र उनीहरूको नेतृत्व गर्न अगाडि सर्छन्।

ग्राम्सीका अनुसार कुनै पनि क्रान्ति सफल हुनका लागि सर्वहारा वर्गले आफ्नै ‘जैविक बुद्धिजीवी’ हरू पैदा गर्नुपर्छ। बाहिरबाट आएका पण्डितहरूले क्रान्ति गरिदिँदैनन्, भुइँमान्छे आफैंले आफ्नो वर्गको बौद्धिक नेतृत्व गर्नुपर्छ।

४. स्थितिको युद्ध र गतिशील युद्ध (War of Position vs. War of Maneuver)

सन् १९१७ मा रसियामा लेनिनको नेतृत्वमा कम्युनिष्ट क्रान्ति सफल भयो। धेरैलाई लाग्यो, अब युरोपभरि त्यसैगरी क्रान्ति हुन्छ। तर त्यसो भएन। किन? ग्राम्सीले यसको सटीक जवाफ दिए।

• गतिशील युद्ध (War of Maneuver): यो भनेको सेना वा हतियारबन्द जत्थाले सिधै सरकार वा राज्यसत्तामाथि आक्रमण गर्नु हो (जस्तो रसियामा भयो)। रसियामा नागरिक समाज निकै कमजोर थियो, त्यसैले सत्ता कब्जा गर्ने बित्तिकै क्रान्ति सफल भयो।
• स्थितिको युद्ध (War of Position): तर पश्चिमी युरोपमा पुँजीवादले आफ्नो नागरिक समाज (मिडिया, स्कुल, धर्म) लाई यति बलियो बनाएको थियो कि सिधै सरकारमाथि आक्रमण गर्नु मूर्खता हुन्थ्यो। त्यसैले यहाँ ‘स्थितिको युद्ध’ लड्नुपर्छ। यो भनेको एउटा लामो, वैचारिक र सांस्कृतिक सङ्घर्ष हो। जनताको दिमागमा गडेर बसेका पुराना मान्यताहरूलाई हटाएर नयाँ सांस्कृतिक आधिपत्य स्थापना नगरीकन राजनीतिक सत्ता कब्जा गर्न सकिँदैन।

५. प्रेक्सिसको दर्शन (Philosophy of Praxis) र ऐतिहासिक भौतिकवाद

ग्राम्सी मार्क्सवादलाई ‘प्रेक्सिसको दर्शन’ भन्न रुचाउँथे। प्रेक्सिस (Praxis) भनेको सिद्धान्त र व्यवहार (Theory and Action) को मिलन हो।

उनका अनुसार दर्शन भनेको विद्वानहरूले कोठामा बसेर गर्ने गफ मात्र होइन; यो त समाजलाई बदल्ने औजार हो। मानिस भनेको केवल अर्थतन्त्रको दास होइन, ऊ सचेत प्राणी हो। मानिसले आफ्नो इच्छाशक्ति र सङ्गठित प्रयासबाट इतिहासको धारलाई बदल्न सक्छ। ग्राम्सीले यान्त्रिक भौतिकवाद (जसले भन्छ कि अर्थतन्त्र बदलिएपछि समाज आफैं बदलिन्छ) को कडा आलोचना गरे र क्रान्तिमा मानिसको ‘सचेत पहलकदमी’ लाई प्रमुख माने।

 

फाँसीवादको चिरफार र निष्कर्ष

ग्राम्सीले मुसोलिनीको फाँसीवादलाई ‘निस्क्रिय क्रान्ति’ (Passive Revolution) को सङ्ज्ञा दिए। जब समाजमा पुरानो पुँजीवादी व्यवस्था सङ्कटमा पर्छ र नयाँ समाजवादी व्यवस्था आउन सक्दैन, त्यस्तो अन्योलपूर्ण अवस्थामा फाँसीवादको उदय हुन्छ। फाँसीवादले ठूला-ठूला कुरा गरेर जनतालाई भ्रममा पार्छ, तर सारमा यसले पुरानै पुँजीवादी संरचनालाई क्रूरतापूर्वक जोगाउने काम गर्छ। ग्राम्सीको यो विश्लेषण आजको विश्वमा उदय भइरहेका विभिन्न अतिवादी र पपुलिस्ट (Populist) शक्तिहरूलाई बुझ्न पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, एन्टोनियो ग्राम्सी एक यस्ता चिन्तक थिए जसले मार्क्सवादलाई मानिसको मनोविज्ञान, संस्कृति र दैनिक जीवनसँग जोडे। उनले हामीलाई सिकाए कि सत्ता भनेको बन्दुकको नालमा मात्र हुँदैन, यो त हामीले पढ्ने किताब, हेर्ने समाचार र पुज्ने देउताहरूमा पनि लुकेको हुन्छ।

जेलको अमानवीय यातना सहँदै उनले जुन बौद्धिक सम्पदा छोडेर गए, त्यसले उनलाई बीसौं शताब्दीका महान् योद्धाहरूको पङ्क्तिमा उभ्याउँछ। शारीरिक रूपमा कुँजो र अशक्त ग्राम्सीको मष्तिष्क यति शक्तिशाली थियो कि त्यसले फाँसीवादका मोटा पर्खालहरू भत्काएर आज एक्काइसौं शताब्दीसम्म पनि विश्वभरका उत्पीडित वर्गलाई उज्यालो दिइरहेको छ।