धर्म, दुःख र मार्क्सवाद : मानव इतिहासको एउटा भावात्मक यात्रा

कल्पना गर्नुहोस् त आजभन्दा हजारौं वर्ष अगाडिको त्यो आदिम युग ! न घर थियो, न बिजुली, न त विज्ञानको उज्यालो। मानिस जङ्गलमा बस्थ्यो। अचानक आकाश कालो हुन्थ्यो, डरलाग्दो गर्जनसहित चट्याङ पर्थ्यो, हावाहुरी चल्थ्यो र जङ्गलमा डढेलो लाग्थ्यो। त्यो आदिम मानिस डरले थरथर काम्थ्यो। उसलाई लाग्थ्यो— “पक्कै पनि आकाशमा कोही अदृश्य र सर्वशक्तिमान् छ, जो मसँग रिसाएको छ।”

यहीँबाट जन्मियो धर्मको पहिलो बीज। मानिसले आगो, पानी, घाम र हावालाई देउता मान्न थाल्यो। आफूलाई विपत्तिबाट बचाउन र प्रकृतिको रिस शान्त पार्न उसले पशुहरूको बलि दिन थाल्यो, हात जोडेर प्रार्थना गर्न थाल्यो। धर्मको सुरुवात भगवानको खोजीमा होइन, मानिसको नितान्त भौतिक सुरक्षा र डरको निवारण को लागि भएको थियो।

आउनुहोस्, धर्म र मार्क्सवादको यो जटिल सिद्धान्तलाई हाम्रै समाज, हाम्रै दुःख र हाम्रै इतिहासको ऐनामा राखेर हेरौं।

१. पुरोहित वर्गको उदय र सत्ताको खेल

जब समाज अलि अगाडि बढ्यो, खेतीपाती सुरु भयो, तब समाजमा केही बाठा मानिसहरूको उदय भयो। उनीहरूले प्रकृतिको डरलाई आफ्नो हतियार बनाए। उनीहरूले भने, “तिमीहरू सिधै देउतासँग बोल्न सक्दैनौ, हामी बोल्छौं। हामीले भने जसरी पूजा र यज्ञ गर्यौ भने मात्र पानी पर्छ, बाली सप्रिन्छ।” यसरी जन्मियो पुरोहित वर्ग।

विस्तारै समाजलाई कामको आधारमा होइन, जन्मको आधारमा बाँडियो। ‘ब्राह्मण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र’ जस्ता वर्ण र जातप्रथाको निर्माण गरियो। आफूलाई माथि राख्न र गरिब, निमुखा तथा युद्धमा हारिएका दासहरूलाई सधैंभरि पिँधमा राखिराख्न यो व्यवस्था बनाइएको थियो।

तर, एउटा भोको दासले सधैंभरि चुपचाप कसरी अत्याचार सहन्छ? उसले विद्रोह गर्न सक्थ्यो। हो, त्यही विद्रोहलाई रोक्न धर्मलाई एउटा ‘दार्शनिक हतियार’ बनाइयो। मनुस्मृति, गीता जस्ता ग्रन्थहरूको व्याख्या यसरी गरियो कि गरिबले आफ्नो गरिबीलाई ‘पूर्वजन्मको पाप’ मान्न थाल्यो। “भगवानको इच्छा यस्तै छ, जे छ यसैमा सन्तोष गर, अर्को जन्ममा पक्कै सुख पाउनेछौ”— यस्ता उपदेशहरूले शोषित र पीडित मानिसको दिमाग भुटेर उसलाई निस्क्रिय बनाइयो।

२. चार्वाकदेखि बुद्धसम्म : पूर्वीय दर्शनको सङ्घर्ष

हाम्रो पूर्वीय समाजमा धर्मको विरुद्धमा आवाज नउठेको होइन। प्राचीन कालमा ‘चार्वाक’ र ‘लोकायत’ जस्ता पूर्ण भौतिकवादी दर्शनहरू थिए। उनीहरू भन्थे, “न स्वर्ग छ, न नर्क। जे छ यही माटोमा छ।” उनीहरूले धर्मको ठाडै विरोध गरे। तर धार्मिक सत्ता यति शक्तिशाली थियो कि उनीहरूका किताबहरू जलाइए, उनीहरूलाई नास्तिक र पापी भन्दै समाजबाटै दबाइयो।

गौतम बुद्ध र महावीर जैनले पनि सुरुमा ईश्वरलाई मानेका थिएनन्। उनीहरूको दर्शन अनिश्वरवादी थियो। तर समयक्रममा, शक्तिशाली पुरोहितवाद र सामन्ती सत्ताको दबाबमा परेर बौद्ध र जैन धर्ममा पनि पुनर्जन्म, मोक्ष र आत्मा जस्ता कुराहरू मिसिन पुगे। धर्म सधैं जित्दै गयो, किनकि यसले सत्ता र शक्तिलाई सुरक्षा दिन्थ्यो।

३. “धर्म जनताको अफिम हो” : एउटा गलत बुझिएको भनाइ

जब हामी कार्ल मार्क्सको नाम सुन्छौं, सबैभन्दा पहिला याद आउने वाक्य हो— “धर्म जनताको अफिम हो।” धेरै मानिसलाई लाग्छ कि मार्क्सले धर्मलाई गाली गरेका हुन् वा धार्मिक मानिसहरूलाई मूर्ख भनेका हुन्। तर सत्य त्यस्तो होइन। यो वाक्यलाई मार्क्सको गहिरो संवेदना र मानवीय पीडाप्रतिको बुझाइबाट हेर्नुपर्छ। मार्क्सले लेखेका थिए:

“धार्मिक कष्टले भरिएका उद्गार मानिसको वास्तविक दुःखले भरिएको जीवनको व्यक्त रूप पनि हो र साथै त्यसको माध्यमबाट उसको विरोध पनि। धर्म पीडित, दुःखी मानवको दुःख हो, त्यो हृदयहीन जगत्को हृदय र आत्महीन परिस्थितिहरूको आत्मा हो। त्यो जनताको अफिम हो।”

यसलाई सरल भाषामा यसरी बुझौं: जब कुनै मानिसलाई क्यान्सर रोगले असह्य पीडा दिन्छ, डाक्टरले उसलाई ‘मर्फिन’ (एक प्रकारको अफिम/पेनकिलर) दिन्छन्। मर्फिनले क्यान्सर निको पार्दैन, तर त्यसले केही क्षणको लागि दुखाइ भुलाइदिन्छ र मीठो निद्रा दिन्छ।

मार्क्सको नजरमा हाम्रो यो समाज (जहाँ चरम गरिबी, भोक, र शोषण छ) क्यान्सर जस्तै हो। यो निष्ठुरी र हृदयहीन दुनियाँमा गरिब मानिससँग बाँच्ने कुनै आश हुँदैन। दिनभरि साहुको ऋण र मालिकको गाली सहेर बेलुका घर फर्केको एउटा मजदुरले जब मन्दिरमा गएर भगवानको मूर्ति अगाडि आँसु झार्छ, तब उसले एउटा ‘हृदय’ भेट्टाउँछ। धर्मले उसलाई “यो जुनीमा दुःख पाए पनि मरेपछि स्वर्ग गइन्छ” भन्ने मीठो आश (अफिम) दिन्छ। धर्मले मानिसको वास्तविक दुःखलाई निको पार्दैन, तर दुःख सहने तागत भने दिन्छ। त्यसैले मार्क्स धर्मको होइन, त्यो ‘हृदयहीन दुनियाँ’ को अन्त्य चाहन्थे जसले मानिसलाई अफिम खान बाध्य बनाउँछ।

४. विज्ञान, प्रविधि र पुँजीवादको नयाँ ढोँग

आज हामी एक्काइसौं शताब्दीमा छौं। विज्ञान र प्रविधिले चमत्कार गरिसकेको छ। आज हामीसँग यति धेरै मेसिन र प्रविधि छन् कि संसारको कुनै पनि मानिस भोकै मर्नु पर्दैन। गरिबी, बेरोजगारी र अशिक्षालाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्न सकिन्छ।

तर के त्यस्तो भयो त? भएन। उल्टै, शक्तिशाली देश र बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूले प्रविधिको प्रयोग हतियार बनाउन र नाफा कमाउन मात्र गरिरहेका छन्। गरिब झन् गरिब हुँदैछ, धनी झन् धनी। भूकम्प, बाढी, रोगव्याधी, र अनिश्चित भविष्यको डर मानिसको मनबाट हटेको छैन। पुँजीवादले मानिसलाई यति धेरै एक्लो, त्रसित र असुरक्षित बनाइदिएको छ कि आजको आधुनिक मानिस पनि शान्तिको खोजीमा झन् बढी धर्मकै शरणमा पुगिरहेको छ।

सुरुवातमा जब पुँजीवादको उदय हुँदै थियो, उसले धर्मको विरोध गरेको थियो। किनकि उसलाई विज्ञान र उद्योगको विकास गर्नु थियो, जुन कुरा चर्च र पादरीहरूलाई मन पर्दैनथ्यो। तर जब पुँजीपतिहरू आफैं सत्तामा पुगे, उनीहरूले बुझे कि मजदुरलाई चुप राख्ने सबैभन्दा सजिलो उपाय भनेकै ‘धर्म’ हो। लेनिनले भनेका थिए— “मजदुरले आफ्नो उत्पीडन र शोषणको सम्पूर्ण दोष ईश्वरमाथि हालिदिऊन् र शोषण चुपचाप सहिरहुन् भनेर पुँजीवादले धर्मको झण्डा फेरि आफ्नो हातमा लियो।”

५. धर्मको विरोध कसरी गर्ने? (मार्क्स र एंगेल्सको चेतावनी)

के कम्युनिस्ट वा मार्क्सवादीहरूले मन्दिर भत्काएर वा धर्म मान्नेलाई जेल हालेर धर्मको विरोध गर्नुपर्छ? फ्रेडरिख एंगेल्सले यसको कडा शब्दमा विरोध गरेका छन्।

इतिहासमा जब-जब राज्यले जबर्जस्ती धर्ममाथि प्रतिबन्ध लगाउन खोज्यो (जस्तै बिस्मार्कको पालामा जर्मनीमा), तब धर्म झन् शक्तिशाली भएर उदायो। धर्म भनेको मानिसको भावनासँग जोडिएको कुरा हो। यसलाई कानुन वा डण्डाको भरमा हटाउन सकिँदैन।

मार्क्सवादीहरूले धर्मलाई ‘निजी मामिला’ मान्छन्। यसको अर्थ राज्यले कुनै पनि धर्मलाई काखा वा पाखा गर्नु हुँदैन। तर, समाज बदल्न हिँडेको एउटा सचेत कार्यकर्ताले भने धर्मभित्र लुकेको अन्धविश्वास र अवैज्ञानिक कुराहरूलाई तर्क र विज्ञानको कसीमा राखेर चिर्न सक्नुपर्छ। यदि कुनै भगवान मान्ने मजदुर आन्दोलनमा आउँछ भने उसलाई ‘तँ आस्तिक होस्’ भनेर पार्टीबाट निकाल्नु महामूर्खता हो।

मुख्य कुरा भगवानको मूर्ति फुटाउनु होइन, गरिबी र शोषणको पहाड फुटाउनु हो। जब समाजमा सबैले समान अवसर पाउँछन्, कोही भोकै सुत्नु पर्दैन, र जीवन सुरक्षित हुन्छ, तब मानिसलाई स्वर्गको त्यो ‘काल्पनिक सुख’ को आवश्यकता नै पर्ने छैन।

६. आधार र उपरिसंरचना (Base and Superstructure)

मार्क्सवादको एउटा निकै महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त छ— आधार र उपरिसंरचना। यसलाई एउटा घरको उदाहरणबाट बुझौं:

• आधार (जग/Base): समाजको अर्थतन्त्र, उत्पादन प्रणाली र सम्पत्तिको वितरण।
• उपरिसंरचना (छाना/Superstructure): समाजको कानुन, राजनीति, धर्म, दर्शन, कला र संस्कृति।

मार्क्सवादले भन्छ— जस्तो जग हुन्छ, छाना पनि त्यस्तै हुन्छ। यदि जग (अर्थतन्त्र) मा शोषण र असमानता छ भने, त्यो समाजको कानुन, राजनीति र धर्मले पनि त्यही शोषणलाई नै मलजल गर्छ। त्यसैले, यदि तपाईंलाई छाना (धर्म र अन्धविश्वास) बदल्नु छ भने, पहिले जग (आर्थिक संरचना) बदल्नुपर्छ। जग नबदली छाना मात्रै टालटुल गरेर समाज कहिल्यै फेरिँदैन।

मार्क्सवाद कुनै जडसूत्र होइन

अन्त्यमा, मार्क्सवाद कुनै धर्मग्रन्थ जस्तो अपरिवर्तनीय र जडसूत्र होइन। यो त निरन्तर विकास भइरहने एउटा विज्ञान हो। मार्क्स, एंगेल्स र लेनिनले जुन समयमा यी कुराहरू लेखेका थिए, त्यो समय युरोपमा औद्योगिक क्रान्ति र चरम उथलपुथलको समय थियो। आजको एक्काइसौं शताब्दीमा परिस्थितिहरू धेरै फेरिएका छन्।

आज एकाधिकारवादी पुँजीवाद र साम्प्रदायिक शक्तिहरूले गरिब जनतालाई धर्मको नाममा लडाएर आफ्नो सत्ता टिकाइरहेका छन्। यस्तो बेलामा मानिसको ध्यान वास्तविक समस्या (महँगी, बेरोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य) बाट मोडेर मन्दिर, मस्जिद र गिर्जाघरको बहसमा अल्झाइएको छ।

त्यसैले, आजको आवश्यकता भनेको कसैको आस्थामाथि प्रहार गर्नु होइन। आजको आवश्यकता भनेको त्यो समाजको निर्माण गर्नु हो, जहाँ मानिसले मृत्युपछिको काल्पनिक स्वर्गको आशमा होइन, यही धर्तीमा, यही जन्ममा एउटा सुन्दर, न्यायपूर्ण र सुखी जीवन बाँच्न सकोस्। जब धर्ती नै स्वर्ग बन्छ, तब मानिसलाई आकाशतिर फर्केर रुनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य हुनेछ।